Lot 8 w Arles. XIX-wieczny magazyn kolejowy przekształcony w laboratorium projektowe

XIX-wieczna hala magazynowa

Lot 8 to przebudowa XIX-wiecznej hali magazynowej w Arles na potrzeby Atelier LUMA – laboratorium badawczo-projektowego zajmującego się materiałami lokalnymi, rzemiosłem i eksperymentalnymi metodami budowlanymi. Projekt znalazł się w gronie siedmiu finalistów Nagrody Unii Europejskiej w Dziedzinie Architektury Współczesnej – Nagrody im. Miesa van der Rohe 2026 (EUmies). Za realizacją stoją: Assemble – londyński kolektyw projektowy oraz BC architects & studies & materials – hybrydowa organizacja z Brukseli, łącząca projektowanie architektoniczne z edukacją i badaniami materiałów.

Czytaj także: Recykling w architekturze - elewacja biblioteki z pudełek po lodach

W proces projektowy zaangażowany był też przyszły użytkownik obiektu – Atelier LUMA.Lot 8 leży na terenie kompleksu poprzemysłowego Parc des Ateliers w centrum Arles. W XIX wieku znajdujące się tu budynki służyły kolei, a następnie działały tu zakłady przemysłowe, zamknięte w 1984 roku. Od 2008 roku terenem zarządza Fundacja LUMA, założona przez szwajcarską miliarderkę Maję Hoffmann. Ambicją fundacji jest stworzenie w Parc des Ateliers kampusu kreatywnego: organizowane są tu wystawy, wydarzenia kulturalne, funkcjonuje również program rezydencji artystycznych.

Stare hale i warsztaty są stopniowo poddawane renowacji, a na części terenu powstał park zaprojektowany przez Basa Smetsa. Najbardziej rozpoznawalnym elementem kompleksu jest 56-metrowa wieża według koncepcji Franka Gehry’ego. Trzy lata temu do użytku oddano Lot 8, czyli dawny kolejowy magazyn (Le Magasin Électrique).

Laboratorium materiałów

Program budynku łączy funkcje warsztatowe, laboratoryjne, produkcyjne oraz edukacyjne. W hali mieszczą się pracownie drewna, metalu, ceramiki i tekstyliów, a także laboratoria materiałowe (w tym alg i grzybów), archiwum, biblioteka, przestrzenie biurowe oraz strefy przeznaczone na wydarzenia i wystawy. Założeniem projektu było stworzenie miejsca umożliwiającego bezpośrednie połączenie badań, produkcji i pracy projektowej. Istniejąca hala zachowała swój przemysłowy charakter i skalę. Projektanci uniknęli całkowitego podziału wnętrza na zamknięte pomieszczenia.

Czytaj także: Jak ostatecznie będzie wyglądać rozbudowane Muzeum Architektury we Wrocławiu, dowiemy się wkrótce. "Projekt nie jest skończonym dziełem, a początkiem narracji"

Zamiast tego do historycznej struktury wprowadzono nowy układ autonomicznych elementów architektonicznych. Poszczególne funkcje rozmieszczono w taki sposób, aby zachować możliwie dużą otwartość przestrzeni oraz wyeksponować procesy produkcyjne. Jedna z naw została przeznaczona na warsztaty i bardziej uciążliwe funkcje produkcyjne. W drugiej umieszczono nową, dwukondygnacyjną drewnianą strukturę, mieszczącą biura, sale spotkań oraz przestrzenie pracy. Trzecia część hali pełni funkcję bardziej elastycznej strefy wydarzeń i ekspozycji. W wielu miejscach zastosowano rozwiązania tymczasowe lub mobilne, pozwalające zmieniać sposób użytkowania wnętrz w zależności od potrzeb.

Centralnym punktem projektu jest dwukondygnacyjna przestrzeń wspólna, odgrywająca rolę agory. Wokół niej rozmieszczono laboratoria, archiwa i pomieszczenia badawcze. Istotne znaczenie ma relacja pomiędzy przestrzeniami pracy i komunikacji. Proces produkcji pozostaje widoczny z części wspólnych, dzięki czemu budynek funkcjonuje również jako miejsce prezentacji metod pracy i eksperymentów materiałowych.

Materiały lokalne i ich ponowne użycie

Projekt jest manifestem idei projektowania bioregionalnego promowanej przez Atelier LUMA i BC materials. W realizacji wykorzystano materiały pozyskane w promieniu 70 km od Lot 8, głównie odpady rolnicze, rozbiórkowe oraz produkty uboczne pochodzące z kamieniołomów i zakładów przetwórczych. Podejście bioregionalne opiera się na innowacyjnym i cyrkularnym wykorzystaniu lokalnych, często niedocenianych zasobów, co pozwala ograniczyć emisje związane z transportem i produkcją oraz stworzyć zdrowsze i bardziej komfortowe wnętrza.

Najbardziej charakterystycznym elementem realizacji jest wykorzystanie materiałów ziemnych. Nowe ściany wykonano głównie w technologii ubijanej ziemi. Do przygotowania mieszanki wykorzystano lokalną glinę, piasek, wapno oraz materiały pochodzące z rozbiórek prowadzonych na terenie kompleksu. Ściany pozostawiono bez dodatkowych okładzin i wykończeń, eksponując strukturę materiału oraz kolejne warstwy procesu wykonawczego.

Materiały ziemne pełnią jednocześnie kilka funkcji: konstrukcyjną, wykończeniową i klimatyczną. Dzięki dużej masie oraz zdolności regulowania wilgotności wpływają na stabilizację warunków we wnętrzach. W wyższych partiach budynku zastosowano lżejsze mury z suszonej cegły, ograniczające obciążenie istniejącej hali. Ważnym elementem projektu jest również drewno. Nowe antresole, zabudowy i konstrukcje wykonano z prefabrykowanych elementów drewnianych montowanych wewnątrz historycznego obiektu. Pozostawiono widoczne połączenia, mocowania i wiele detali montażowych. Architektura nie ukrywa sposobu wykonania poszczególnych elementów, lecz traktuje je jako część estetyki budynku.

Do ocieplenia istniejących ścian od wewnątrz użyto słomy ryżowej, z której wykonano także panele akustyczne na sufitach. Tynki i okładziny akustyczne ścian powstały na bazie odpadów po zbiorach słonecznika: włókien i zmielonych łodyg roślin. Płytki ceramiczne w łazienkach wypalono z pomarańczowej gliny, będącej produktem ubocznym lokalnej piaskarni. Projekt zakładał szerokie wykorzystanie materiałów z odzysku. Elementy pochodzące z rozbiórek (np. stare dachówki) zastosowano ponownie, m.in. w posadzkach oraz detalach wykończeniowych. Istotne było zachowanie czytelności pochodzenia materiałów oraz ograniczenie liczby nowych komponentów. W wielu miejscach widoczne są ślady wcześniejszego użytkowania lub ręcznej obróbki.

Budowa jako przestrzeń współpracy i badań

W realizacji duże znaczenie miał sam proces budowy. Projekt rozwijano równolegle z badaniami materiałowymi i wykonywaniem prototypów w rzeczywistej skali. Wiele rozwiązań dopracowywano bezpośrednio na placu budowy. Trwające dwa lata prace stworzyły przestrzeń do nawiązywania relacji i wymiany doświadczeń. W realizację zaangażowali się przyszli użytkownicy obiektu, architekci, wykonawcy, specjaliści od eksperymentalnych technologii materiałowych, a także wolontariusze i uczniowie.

Czytaj także: Jeszcze będzie przepięknie. W holendrach zakwitną kwiaty, w windach wzniesiemy toasty

Proces budowy zaplanowano tak, aby promować zdecentralizowane łańcuchy dostaw oraz współpracę z lokalnymi fachowcami – zamiast jednego generalnego wykonawcy przy projekcie pracowało ponad 15 firm budowlanych z regionu. Istotnym wyzwaniem było pogodzenie eksperymentalnych metod wykonawczych z wymaganiami współczesnego budynku użytkowego. Obiekt mieści zarówno przestrzenie warsztatowe, jak i laboratoria wymagające kontrolowanych parametrów środowiskowych. Instalacje techniczne podporządkowano zachowaniu otwartego charakteru hali oraz ograniczeniu liczby widocznych urządzeń.

Przebudowa dawnego magazynu kolejowego na siedzibę Atelier LUMA to przykład adaptacji istniejącej struktury przemysłowej opartej nie na spektakularnej transformacji formalnej, lecz na zmianie sposobu wykorzystania materiałów i organizacji procesu budowlanego. Projekt koncentruje się bardziej na relacji pomiędzy architekturą, produkcją i lokalnymi zasobami niż na tworzeniu autonomicznego obiektu o dominującej formie.