Spis treści
W kwietniu 2026 roku, po 12 latach procesu w Sądzie Okręgowym we Wrocławiu zapadł prawomocny wyrok w sprawie naruszenia osobistych i majątkowych praw autorskich Tomasza Urbanowicza do projektu mozaiki na głównej elewacji budynku AFRYKARIUM wrocławskiego ZOO. Poniższy tok wydarzeń został odtworzony na podstawie komentarza dołączonego do uzasadnienia wyroku.
_________________________________________________________________________________________________
Początki czarnej grafiki na pomarańczowym szkle
Jest 2007 rok. Pracownia ArC-2 wygrywa konkurs na Afrykarium-Oceanarium. Rok później projekt wchodzi w swoją zaawansowaną fazę. Jednym z elementów północnej elewacji ma być podświetlany szklany panel z napisem „Afrykarium”: czarne znaki wykorzystujące ogólnodostępną czcionkę African Pattern na pomarańczowym tle. Projektanci określają podstawowy układ kompozycji i ogólne założenia materiałowe, ale sposób wykonania szkła nie zostaje szczegółowo przesądzony.
Czytaj także: Kraków będzie mieć nową mozaikę i każdy może ją ułożyć. Powstanie w parku
Dorota Szlachcic z ArC-2 zwraca się więc do architekta i artysty szkła Tomasza Urbanowicza z prośbą o wykonanie próbnego modułu mozaiki w skali 1:1. Urbanowicz, mimo że otrzymuje wstępne wytyczne projektu, zachowuje swobodę w opracowaniu szczegółów. W efekcie tworzy kwadratową taflę o trójwymiarowej fakturze: powierzchnia zostaje optycznie podzielona na 1600 niewielkich pól o wymiarach 25 × 25 mm, rozdzielonych wypukłymi liniami. Relief uzupełnia czarna grafika na pomarańczowym szkle, wykonana z wykorzystaniem malarskich przetarć (to właśnie te rozwiązania sąd uzna później za indywidualne, twórcze cechy pracy Urbanowicza).
Dwukrotnie odrzucona oferta
W listopadzie 2008 roku model zostaje pokazany publicznie na wystawie poświęconej przyszłemu Afrykarium w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Urbanowicz zostaje przedstawiony jako jego autor, na eksponacie widnieje jego nazwisko. Kiedy inwestycja wchodzi w fazę realizacji, Urbanowicz dwukrotnie otrzymuje od generalnego wykonawcy, firmy Inter-System, zapytanie o wykonanie szklanego panelu. W 2011 roku jego oferta wynosi 970 tys. zł netto, a rok później – 1,058 mln zł netto. Ostatecznie nie zostaje wybrana. Po konsultacjach z projektantką i ZOO wykonanie mozaiki zostaje powierzone Villa Glass Studio. Inter-System przekazuje nowemu wykonawcy nie tylko projekt ArC-2, ale również fotografie modelu Urbanowicza. Przedstawiciele Villa Glass zostają zapoznani ponadto z oryginalnym modułem w pracowni projektantów.
Usunąć panele, zapłacić miliony, przeprosić
Gotowy panel różni się od pierwowzoru m.in. kolorem, sposobem malowania i szczegółami technologii. Jednocześnie zachowuje on charakterystyczne rozwiązania modelu Urbanowicza: podział każdego modułu na 1600 pól 25 × 25 mm, wypukłe linie oddzielające „kostki” i trójwymiarową, siatkową fakturę reliefu.
W marcu 2014 roku Urbanowicz dowiaduje się od Doroty Szlachcic, że realizowany jest panel według innego projektu, jednak po otrzymaniu zdjęć rozpoznaje w nim własne rozwiązania. Nie udziela zgody na wykorzystanie swojego utworu przez innego wykonawcę.
We wrześniu 2015 roku Urbanowicz wzywa ZOO, Inter-System i Villa Glass m.in. do zapłaty 2,2 mln zł, usunięcia paneli i publikacji przeprosin. Żądania zostały odrzucone, a w marcu 2017 roku artysta skierował sprawę do sądu.
Po trwającym dziewięć lat procesie Sąd Okręgowy we Wrocławiu uznaje, że model Urbanowicza jest utworem chronionym prawem autorskim, a mozaika Afrykarium wykorzystuje jego istotne cechy bez wymaganej zgody. Sąd stwierdza naruszenie zarówno autorskich praw majątkowych, jak i osobistych – m.in. prawa do integralności dzieła, rzetelnego wykorzystania oraz nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. Sąd odrzuca także argument, że powstała jedynie praca „inspirowana”. Uznaje, że przejęto istotną część twórczych i indywidualnych cech jego modelu, a Villa Glass bezpośrednio bazowała na jego fotografiach.
Do czego zostało zobowiązane ZOO?
Prawomocne rozstrzygnięcie dotyczy obecnie ZOO Wrocław. ZOO zostało zobowiązane do:
- zapłacenia Tomaszowi Urbanowiczowi łącznie 170 352,20 zł – w tej sumie mieści się 120 352,20 zł odszkodowania za naruszenie autorskich praw majątkowych oraz 50 tys. zł zadośćuczynienia za naruszenie praw osobistych. Sąd w całości uwzględnił żądaną kwotę zadośćuczynienia, biorąc pod uwagę m.in. więź artysty z utworem, jego oczekiwania związane z realizacją oraz prestiż inwestycji. Do zasądzonej kwoty dochodzą ustawowe odsetki za opóźnienie liczone od 14 października 2015 roku.
- opublikować przeprosiny w miesięczniku „Architektura Murator”. Mają się znaleźć na jednej z pierwszych trzech stron redakcyjnych, na białym tle, w czarnej ramce o grubości 3 punktów, czcionką Times New Roman 28 pkt. ZOO ma w nich przeprosić Tomasza Urbanowicza za naruszenie jego praw autorskich do modelu szklanej mozaiki poprzez umieszczenie na elewacji Afrykarium paneli powstałych w wyniku nieuprawnionego wykorzystania jego praw autorskich. Publikacja ma nastąpić w ciągu trzech miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia
Czy to oznacza koniec sprawy? Jak przyznaje Urbanowicz:
ZOO Wrocław zapłaciło mi odszkodowanie za naruszenie moich praw autorskich, ale według informacji od moich prawników zakwestionowało kwotę zadośćuczynienia.
Urbanowicz wnosił nie tylko o zadośćuczynienie finansowe i przeprosiny, ale również wnosił o usunięcie mozaiki z Afrykarium. Jednak sąd uznał taki środek za zbyt daleko idący i nieproporcjonalny.
___________________________________________
Tomasz Urbanowicz – artysta szkła artystycznego w architekturze oraz architekt. Jego kompozycje zdobią budynki i przestrzenie publiczne na całym świecie. W 2022 i 2024 roku realizacje stworzone wspólnie z dr. arch. Konradem Urbanowiczem zdobyły w amerykańskim konkursie CODAworx CODAawards tytuł najlepszych dzieł sztuki w przestrzeni publicznej na świecie. Trzykrotnie uczestniczył w wystawach EXPO. W 2026 roku podczas The Venice Glass Week prezentuje wraz z Konradem Urbanowiczem wrocławski pomnik Żołnierzy Niezłomnych.
