Spis treści
Mozaika się sypie - aktualizacja 25.04.2026
We wrześniu 2024 roku, po rozmowie z burmistrz Kowar, pisałam, że mozaika w Kowarach zostanie wyremontowana w 2025 roku. Mamy rok 2026, a część mozaiki właśnie odpadła wielkim płatem ze ściany, co udokumentowało kowarskie Muzeum Sentymentów, które od lat monitoruje sytuację. Powiększył się istniejący już ubytek w dolnej części kompozycji. Na poziomie deklaracji władze miasta widzą jej wartość i chcą ją ratować, działanie jednak nie nadchodzi.
Zobacz także: Warszawskie mozaiki. Jedna z nich niedawno została zabytkiem. Oto przewodnik po najpiękniejszych mozaikach z PRL-u w stolicy
W całej tragedii mozaiki w Kowarach największym zawodem jest jednak brak działania urzędu konserwatora wojewódzkiego, który mozaiki do rejestru dotąd nie wpisał. Objęcie jej ochroną dałoby większe możliwości egzekwowania od właściciela budynki remontu mozaiki. Nie jest prawdą, że o wpis musiałby wystąpić sam właściciel, a mozaikę chronić można wyłącznie jako zabytek nieruchomy. Od wielu, wielu miesięcy kompozycje ceramiczne wpisywane są do rejestru jako zabytki nieruchome, z urzędu. Gdzie? W Warszawie, przez mazowieckiego konserwatora wojewódzkiego Marcina Dawidowicza. Inne województwa nie korzystają jednak z tego przykładu. Dlaczego? Odpowiedź na to pytanie zostawiam Szanownym Czytelnikom.
W czym kowarska mozaika jest gorsza od warszawskiej? Otóż, proszę Państwa, w niczym.
Mozaika z dawnej Fabryki Dywanów w Kowarach przejdzie renowację. Kiedy?
Jak udało nam się dowiedzieć, mozaika w kształcie dywanu zdobiąca dawną Fabrykę Dywanów w Kowarach na Dolnym Śląsku zostanie odrestaurowana. Tę informację przekazała nam Burmistrz Kowar, Elżbieta Zakrzewska. To z jej inicjatywy kompozycja Stanisławy Lewkowicz trafiła do gminnej ewidencji zabytków. Prace renowacyjne przy mozaice mają się zacząć w 2025 roku przy okazji remontu elewacji byłej Fabryki Dywanów.
Pilnujemy, żeby elementy historyczne zostały zachowane.
— zapewnia nas burmistrz Zakrzewska.
Kowarska mozaika od dłuższego czasu wymaga pilnej interwencji - odstaje od ściany, odpada. Odkruszone fragmenty nie przepadły - Andrzej Olszewski z Muzeum Sentymentów działającego w budynku Fabryki, jak nas poinformował, przechowuje je w Muzeum. Pomimo wpisu do ewidencji i chęci ochrony mozaiki przez władze oraz mieszkańców, wszelkie prace musiałby zainicjować właściciel. A ten chciał mozaikę obłożyć styropianem.
Zobacz także: Bezcenna mozaika w Hotelu Forum w Krakowie zniszczona. Zdobiła ścianę kawiarni Panorama na ostatnim piętrze
W tym roku właściciel się jednak zmienił, a wraz z nim plany na Fabrykę Dywanów - będzie tu muzeum motoryzacji. O inwestorze nie wiadomo wiele - jest to jednak właściciel pokaźnej kolekcji samochodów, która będzie wystawiana na ekspozycji muzeum. Jak mówi burmistrz, budżet na remont mozaiki nie powinien stanowić większego problemu. W 2022 roku koszt remontu mozaiki szacowano na ok. 200 tysięcy złotych.
A postulaty medialne, by mozaikę wpisać do rejestru zabytków? Zapytałam o to Elżbietę Zakrzewską - jak mówi, o wpisie rozmawiała z konserwatorem wojewódzkim. Konserwator miał jednak odmówić wszczęcia postępowania.
Nowy właściciel dawnej Fabryki Dywanów oraz burmistrz są już po spotkaniu z konserwatorem - przekazane zostały wytyczne dotyczące renowacji. Miasto zaleciło zabezpieczenie mozaiki do czasu remontu.
i
Co z fontanną w kształcie wzoru z perskiego dywanu?
Często przeoczanym elementem Fabryki jest pokaźna fontanna. Dopiero z góry widać w pełni, że niskie murki układają się we wzór z perskiego dywanu. Jak poinformowała burmistrz Elżbieta Zakrzewska, fontanna należy obecnie do pobliskiego sklepu meblowego i na ten moment nie ma co do jej renowacji żadnych planów. Właściciel oczyścił niedawno fontannę na prośbę miasta.
Mozaika w Kowarach - reklama z 169 tys. ceramicznych kosteczek
Skąd na budynku wzięła się mozaika? Ułożona z niemal 170 tysięcy niewielkich kosteczek, powstała w 1978 roku według projektu Stanisławy Lewkowicz. Pracował nad nią 10-osobowy zespół - przez trzy miesiące. Ceramikę w 17 różnych kolorach wypalono nie tak daleko stąd, w Fabryce Porcelany w Wałbrzychu. Oprócz neonów reklamujących Fabrykę Dywanów w Kowarach, osobnym szyldem była i mozaika, której funkcja - oprócz ozdobnej - była przede wszystkim reklamowa. Prowadzono tu przecież sprzedaż dywanów. Wkrótce kompozycja stała się wizytówką Kowar, a potężny ceramiczny dywan witał wjeżdżających do miasta.
Mozaika w Kowarach powstała na Fabryce w latach 70., ale dywanowa tradycja zaczęła się tu na dobre w połowie XIX wieku. Wtedy to miejscowych tkaczy wysłano na szkolenie do dzisiejszego tureckiego Izmiru, gdzie doskonalili umiejętności, a następnie - już na miejscu - przekazywali wiedzę kolejnym pokoleniom tkaczy. Wytwarzane tu dywany cenione były w Europie i nie tylko. Po II wojnie światowej Fabryka została upaństwowiona, a po upadku PRL-u przeszła w ręce prywatne. Działała do 2009 roku. To tutaj powstał dywan do Sali Kolumnowej Pałacu Prezydenckiego w Warszawie o powierzchni 180 m².
Dziś w budynku działa m.in. Muzeum Sentymentów, na którego zlecenie powstał niedawno odtworzony projekt mozaiki - wykonała go sama Stanisława Lewkowicz. By uhonorować mozaikę, Muzeum stworzyło pamiątkowy magnes z dywanową mozaiką.
Źródła: Urząd Miasta Kowary, bryla.pl, jelonka.com
Zobacz także: Łysogórskie mozaiki uratowane dzięki inicjatywie oddolnej zostaną w Wojniczu - czekają bezpiecznie na nowe miejsce
10
