Architektura MuratorRealizacjeO genezie scen elżbietańskich i historii powstania Teatru Szekspirowskiego w Gdańsku

O genezie scen elżbietańskich i historii powstania Teatru Szekspirowskiego w Gdańsku

Scena elżbietańska powstała w Gdańsku na początku XVII wieku prawdopodobnie na podstawie wskazówek angielskich trup teatralnych. Był to jednocześnie pierwszy teatr publiczny na terenie ówczesnej Rzeczypospolitej

Gdańska Szkoła Fechtunku
Rycina Petera Willera z pierwszej połowy XVII wieku przedstawiająca budynek gdańskiej Szkoły Fechtunku. Dzięki uprzejmości Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego
Gdański Teatr SzekspirowskiGdańsk, ul. Wojciecha Bogusławskiego
AutorzyGrupa Projektowa A.T.I. (Tymczasowe Stowarzyszenie Przedsiębiorcze), architekt Renato Rizzi – Pro.Tec.O. s.c.r.l.
Współpraca autorskaPro.Tec.O. s.c.r.l., architekci Roberto Davanzo, Andrea Rossetto; Q-ARCH sp. z o.o., architekci Anna Socha, Robert Kuzianik, Wiesław Socha, Karol Korycki
Architektura wnętrzarchitekt Renato Rizzi
Architektura krajobrazuQ-ARCH sp. z o.o.
KonstrukcjaPrzedsiębiorstwo Projektowo-Usługowe MEDIAN, Andrzej Dąbrowski
Generalny wykonawcaPOL-AQUA do lipca 2012, NDI S.A. od stycznia 2013 do zakończenia budowy i oddania do użytkowania
InwestorGdański Teatr Szekspirowski
Powierzchnia terenu5986.0 m²
Powierzchnia zabudowy2996.0 m²
Powierzchnia użytkowa7935.0 m²
Powierzchnia całkowita12241.0 m²
Kubatura53527.0 m³
Projekt (data)2008-2014
Data realizacji (początek)2011
Data realizacji (koniec)2014
Koszt inwestycji93 800 000 PLN

Inicjatorem budowy Teatru Szekspirowskiego był profesor Jerzy Limon, literaturoznawca, tłumacz i teatrolog, współorganizator odbywającego się w Gdańsku od 18 lat festiwalu poświęconego twórczości słynnego stratfordczyka. W opublikowanej w 1989 roku książce Gdański teatr „elżbietański” przypomniał, że w XVII-wiecznym mieście działała jedna z nielicznych scen tego typu na kontynencie europejskim.

Około 1635 roku w miejscu zasypanej właśnie fosy, u zbiegu obecnych ulic Bogusławskiego i Podwale Przedmiejskie, powstał drewniany budynek przeznaczony specjalnie do wystawiania sztuk teatralnych. Był to pierwszy publiczny teatr na terenie ówczesnej Rzeczypospolitej. Obiekt, na planie kwadratu o wymiarach 23 × 23 m, zrealizowano na wzór angielskiego Fortune Theatre najprawdopodobniej na podstawie wytycznych wędrownych trup aktorskich. Ponieważ na co dzień odbywały się w nim lekcje szermierki, powszechnie nazywano go Szkołą Fechtunku. Budynek funkcjonował tu do początku XIX wieku.

W 1990 roku Jerzy Limon powołał do życia fundację Theatrum Gedanense, której głównym celem była budowa gmachu nawiązującego do historycznego teatru. Honorowy patronat nad przedsięwzięciem objęli m.in. książę Walii Karol i Andrzej Wajda. Szczęśliwie dla realizacji pomysłu działka, na której pierwotnie znajdował się obiekt pozostawała niezabudowana (do 1939 roku zajmowała ją Wielka Synagoga).

W 2004 roku fundacja ogłosiła międzynarodowy konkurs na projekt teatru. W jury pod przewodnictwem Stanisława Deńki znaleźli się m.in. Arata Isozaki, Gaetano Pesce, Ben Bolgar, Kazimierz Łatak i Wojciech Grabianowski.

Architekci mieli zaprojektować obiekt dla 600 widzów, którego dyspozycja wewnętrzna odnosiłaby się do teatru elżbietańskiego (m.in. trzy kondygnacje galerii, drewniane wykończenia), ale uwzględniała też współczesne wymagania, w tym dach przekrywający dziedziniec.

Spośród 38 zakwalifikowanych prac sąd wyróżnił trzy, dwie równorzędne nagrody pierwsze przyznając biurom Design Engine Architects i Nissen Adams Architects, a nagrodę specjalną włoskiemu zespołowi Renato Rizziego. Jednocześnie jury zarekomendowało inwestorowi podjęcie negocjacji z autorami wszystkich trzech koncepcji.

Taki werdykt wzbudził duże kontrowersje, ponieważ projekt Rizziego ignorował granice działki przewidzianej pod zabudowę i został wcześniej zdyskwalifikowany. W wyniku odwołania, komisja arbitrażowa Urzędu Zamówień Publicznych uznała zarzut wobec pracy włoskiego architekta, jednak zarząd fundacji stwierdził, że nie widzi możliwości realizacji innego z nadesłanych na konkurs projektów z przyczyn merytorycznych i ostatecznie konkurs unieważnił, nie przyznając nagród. Pracę Renato Rizziego władze instytucji zakupiły z wolnej ręki.

Teatr szekspirowski (właść. elżbietański) – typ teatru, który rozwinął się w Anglii we wczesnym renesansie za panowania Elżbiety I (1558-1603), a charakteryzował m.in. zerwaniem z zasadą trzech jedności (czasu, miejsca i akcji).

Pierwotnie sztuki wystawiano na dziedzińcach zajazdów, które umożliwiały aktorom grę przy świetle dziennym. Z czasem na tradycyjnej formie karczmy zaczęto wzorować budynki teatrów. Były to zwykle drewniane konstrukcje z wewnętrznymi podwórzami otoczonymi piętrowymi galeriami dla widzów. Pośrodku znajdowała się platforma pełniąca funkcję sceny.

Za pierwszy obiekt tego typu uznawany jest The Teathre, wzniesiony na przedmieściach Londynu w 1576 roku według projektu aktora i cieśli Jamesa Burbage’a, najsłynniejszym stał się zaś zbudowany 23 lata później The Globe – jeden z kilku, w których swoje sztuki wystawiał wówczas William Szekspir. Kryty strzechą budynek doszczętnie spłonął w 1613 roku w pożarze wywołanym wystrzałem z działa podczas spektaklu Henryka VIII.

W 1997 roku, dzięki staraniom fundacji Shakespeare Globe Trust założonej przez amerykańskiego aktora Sama Wanamakera, budynek zrekonstruowano. Projekt na podstawie rycin i badań archeologicznych opracował architekt Theo Crosby z pracowni Pentagram przy wsparciu konstruktorów z Buro Happold. Dziś jest to jedyny zbliżony do oryginalnej formy historycznej teatr szekspirowski działający na Wyspach Brytyjskich.

Repliki teatru Globe znajdują się ponadto m.in. w San Diego (Old Globe Theatre, proj. Richard Smith Requa, 1935), Cedar City (Adams Shakespearean Theatre, proj. Douglas N. Cook, 1977), Tokio (Panasonic Globe Theatre, proj. Arata Isozaki, 1988), Neuss (Globe Neuss, 1991), Schwäbisch Hall (Haller Globe-Theater, proj. Roland Schumann, 2000) czy w Rzymie (Silvano Toti Globe Theatre, 2003).

Bar i klub aktora w Teatrze Szekspirowskim Przestrzeń baru i klubu aktora zaprojektowane zostały przez tę samą pracownię. W obydwu widać wyraźne inspiracje zapleczem teatralnym oraz nawiązania do sztuk Szekspira oraz historii Gdańska – pisze Monika Arczyńska.
Schöck Isokorb typu K To element stosowany do łączenia zewnętrznych konstrukcji żelbetowych w budynku. Łącznik termoizolacyjny m.in. przenosi momenty zginające i siły poprzeczne, równocześnie stanowi dodatkowy element nośny oraz ogranicza wpływ drgań. Produkt firmy Schöck został wykorzystany w projekcie Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego autorstwa Renato Rizziego. Zdjęcie: Dawid Linkowski
Teatr Szekspirowski w Gdańsku Budynek jest jak architektoniczny traktat. Poszczególne sale, schody, korytarze i dziedzińce opracowane są tu niczym elementy składowe przestrzennego rebusu, którego rozszyfrowanie zależy od wrażliwości odbiorcy.
Otwierany dach – o najbardziej spektakularnym rozwiązaniu Teatru Szekspirowskiego architekt Robert Kuzianik Największe wyzwanie konstrukcyjne stanowiła masa obu połaci otwieranego dachu. W pozycji zamkniętej siły rozkładają się najbardziej równomiernie po obwodzie żelbetowej belki wieńczącej ściany widowni, w pozycji otwartej cały ciężar dachu skupiony jest wzdłuż jednej krawędzi
Gest podziękowania – o idei projektu Teatru Szekspirowskiego główny architekt Renato Rizzi „Symbol” oraz „sakralność” łączą się tu w realnej konstrukcji. W ruchu otwarcia skrzydeł otwieranego dachu. Ich metalowe ramiona wznoszą się ku niebu – to nic innego jak gest podziękowania za tego polskiego ducha i te wzniosłe ideały, które stoją u podstaw wszelkich wartości i które również dziś powinny nas jednoczyć – pisze główny projektant budynku Renato Rizzi
Miasteczko sztuki – o idei budowy Teatru Szekspirowskiego dyrektor instytucji Jerzy Limon Renato Rizzi zaproponował architektoniczną „szkatułę” na precjoza, nawiązująca do architektury sakralnej dawnego Gdańska, a jednocześnie do genezy teatru europejskiego. Szkatuła ma otwierane wieko (czytaj: dach) i otoczona jest murem. W ich obrębie znajdujemy uliczki, zaułki, tarasy, place i placyki. Wszystko to umożliwia czytanie całości jako modelu miasta, które w swoim centrum ma teatr – pisze dyrektor Teatru Szekspirowskiego, a zarazem inicjator budowy obiektu Jerzy Limon