Zaczęło się od małego sklepiku ciotki Anieli. Dom Towarowy Braci Jabłkowskich w Warszawie

Architektura podporządkowana nowoczesnemu handlowi

Projekt Karola Jankowskiego i Franciszka Lilpopa powstał na nieregularnej, zbliżonej do trójkąta parceli, w zwartej zabudowie śródmiejskiej. Architekci rozwiązali problem trudnej geometrii działki przez wpisanie programu domu towarowego w układ z dwoma dziedzińcami oraz centralnym hallem. Zastosowanie żelbetowej konstrukcji szkieletowej, uzupełnionej ceglanymi ścianami, pozwoliło ograniczyć liczbę podpór we wnętrzach i uzyskać możliwie duże, elastyczne powierzchnie sprzedaży. Było to rozwiązanie odpowiadające nowemu modelowi handlu: zamiast szeregu osobnych sklepów powstała przestrzeń umożliwiająca swobodny przepływ klientów i zmianę aranżacji poszczególnych działów.

Najbliżej morza, jak tylko się da. Na plaży w Międzyzdrojach zbudowali apartamentowiec. Otwarcie wkrótce

Program funkcjonalny rozłożono pionowo. Parter i pierwsze trzy piętra przeznaczono na handel, wyższe kondygnacje mieściły biura, magazyny futer oraz pracownię fotograficzną. Zaplecze administracyjne i magazynowe znalazło się również w podziemiu. Ważnym elementem wyposażenia były windy, dzięki którym wielokondygnacyjny obiekt można było użytkować jak jeden organizm, a nie zbiór niezależnych pięter. Konstrukcja i komunikacja pionowa stały się więc narzędziami organizacji sprzedaży, a nie tylko technicznym zapleczem architektury.

Modernizm, ale ukryty poza fasadą

Forma zewnętrzna łączy wczesnomodernistyczną dyscyplinę z klasycyzującym detalem. Elewacja ma wyraźną strukturę siatki: pionowy rytm lizen i filarów przecinają poziome pasy między kondygnacjami. Skrajne partie zostały lekko wysunięte, a kompozycję zamyka szeroka attyka. Dzięki temu fasada pozostaje monumentalna, ale nie sprawia wrażenia ciężkiej. Duże przeszklenia witryn i regularne okna ujawniają handlową funkcję budynku, podczas gdy ornament, profilowane obramienia oraz rzeźbiarskie detale nadają mu rangę miejskiej instytucji. Nie jest to jeszcze modernizm rezygnujący z dekoracji; nowoczesność obiektu polega przede wszystkim na jego konstrukcji, typologii i organizacji wnętrza.

Hall, galerie i światło zenitalne

Najważniejszą przestrzenią gmachu jest wysoki na kilka kondygnacji, wieloboczny hall. Otaczające go galerie otwierają kolejne poziomy handlowe na wspólne wnętrze, dzięki czemu klient może orientować się w układzie domu towarowego niemal natychmiast po wejściu. Rozwiązanie to ma znaczenie funkcjonalne, ale również scenograficzne: wnętrze staje się miejskim pasażem ustawionym pionowo, a poszczególne piętra — balkonami zwróconymi ku centralnej przestrzeni.

Hall doświetla szklany dach osadzony w żelbetowej konstrukcji. Światło zenitalne docierało w głąb budynku, ograniczając zależność od trudnych do równomiernego rozmieszczenia okien zewnętrznych. Jednocześnie zmieniało sposób prezentacji towaru i podkreślało reprezentacyjny charakter wnętrza. Z układem galerii powiązano główną klatkę schodową, dekorowaną sztukateriami i witrażami zaprojektowanymi przez Edmunda Bartłomiejczyka. Architektura, sztuka użytkowa i komunikacja nie tworzyły tu osobnych warstw — były elementami jednego projektu doświadczenia klienta.

Hala targowa znów otwarta. Na górze koktajl, na dole romańskie piwnice klasztoru

Istotne są także detale, których skala staje się czytelna dopiero we wnętrzu. Na filarach, balustradach i fryzach występują kanelowania, woluty, liście akantu oraz motywy winnych gron. Ornament nie pokrywa jednak całych powierzchni, lecz akcentuje punkty konstrukcyjne i krawędzie galerii. Podkreśla w ten sposób tektonikę budynku: rozróżnienie między podporą, belką, balustradą i wypełnieniem.

Powojenna rewitalizacja: naprawa, modernizacja i konserwacja

W odniesieniu do Domu Towarowego Braci Jabłkowskich pojęcie „rewitalizacji” wymaga doprecyzowania. Nie powstał jeden powojenny projekt przywracający budynkowi pierwotną formę. Żelbetowy szkielet przetrwał działania wojenne, ale zniszczone zostały między innymi fragmenty stropów i szklane przekrycie hallu, a wnętrza ucierpiały w pożarze. Pierwsze prace miały zatem charakter ratunkowy i użytkowy: ich celem było jak najszybsze ponowne uruchomienie części powierzchni, nie zaś pełna restauracja architektoniczna.

Kolejne powojenne remonty wprowadzały warstwy, które z czasem zacierały pierwotny charakter gmachu. Szczególnie wyraźnie było to widoczne na elewacji. Wtórna, brązowo-ochrowa kolorystyka zmieniła odbiór fasady i osłabiła kontrast między jej płaszczyznami, detalem i metaloplastyką. Dopiero badania konserwatorskie oraz analiza dawnych fotografii pozwoliły ustalić, że pierwotna wyprawa miała chłodniejszą, szarą barwę, kamieniarską fakturę i zawierała połyskujące drobiny. Podczas remontu fasady w 2017 roku odtworzono ten sposób wykończenia, a jednocześnie poddano konserwacji rzeźbiarskie przedstawienia kobiecych głów, żab i ślimaków oraz elementy metalowe, między innymi latarnie i zadaszenie wejścia.

Borys Czarakcziew: chce dogonić Europę, wyrugować patologie i pomóc architektom więcej zarabiać

Etapowy charakter prac widać również we wnętrzu. Po odnowieniu elewacji przeprowadzono konserwację witraży, a następnie zajęto się świetlikiem nad głównym hallem. Jego przekrycie składa się z trzech pól osadzonych w żelbetowym ruszcie; każde pole tworzy piętnaście otworów podzielonych na szesnaście szyb. Podczas remontu zakończonego w 2024 roku wymieniono 80 spękanych tafli, naprawiono konstrukcję żelbetową, wykonano zabezpieczenia antykorozyjne i usunięto przyczyny przecieków. Konserwacja objęła również sztukaterie, w tym motywy palmet i maszkaronów, a badania pozwoliły przywrócić pierwotną, kremową kolorystykę elementów.

W 2025 roku prace skoncentrowano na filarach, balustradach, galeriach i klatce schodowej centralnego atrium. Usuwano wtórne powłoki malarskie, wzmacniano osłabione fragmenty sztukaterii i uzupełniano ubytki. Szczególnie interesującym odkryciem były relikty czerwonej polichromii. Zamiast rekonstruować ją na całej powierzchni, konserwatorzy zachowali fragment jako „świadka historii”. Takie rozwiązanie odpowiada współczesnej metodologii ochrony zabytków: pokazuje, że restauracja nie musi prowadzić do stworzenia jednolitego, hipotetycznie „pierwotnego” obrazu, lecz może ujawniać kolejne warstwy funkcjonowania obiektu.

Nowy Dom Jabłkowskich — zrealizowana rozbudowa zespołu

Nowy Dom Jabłkowskich przy Chmielnej 19 jest osobnym, współczesnym budynkiem dostawionym do historycznego zespołu, a nie nowym skrzydłem ingerującym w żelbetowy korpus zabytku. Obiekt powstał w latach 2010–2011 według projektu Atelier 3 Girtler & Girtler. Ma sześć kondygnacji nadziemnych oraz dwupoziomowy garaż podziemny; parter przeznaczono na usługi, a wyższe piętra na biura. Powierzchnia użytkowa wynosi około 4490 m².

Największy taki projekt w historii Polski - sieć 5. generacji i wielkoskalowe pompy ciepła

Elewacje Nowego Domu wykonano z szarego piaskowca i modrzewia syberyjskiego. Zaokrąglony narożnik łagodzi geometrię parceli i prowadzi fasadę wzdłuż ulicy. Architekci nie kopiowali historycznego ornamentu sąsiada. Relację między budynkami oparli na zbliżonej skali, wertykalnych proporcjach i szlachetności materiałów, zachowując jednocześnie czytelną granicę między zabytkiem a współczesną interwencją. Nowy obiekt jest przez to uzupełnieniem miejskiej tkanki, a nie stylizowaną rekonstrukcją nieistniejącej części dawnego domu towarowego.

Wizytówka pracowni: Atelier 3 Girtler & Girtler

Atelier 3 Girtler & Girtler — warszawska pracownia działająca od 1990 roku. Jej partnerami są Ryszard Girtler oraz Marta Girtler-Szymborska; od 1997 roku biuro funkcjonuje jako autorska pracownia rodzinna. Specjalizuje się między innymi w budownictwie mieszkaniowym, hotelach SPA oraz projektach obejmujących architekturę, wnętrza i detal. Przy zespole Jabłkowskich odpowiadało za projekt Nowego Domu przy Chmielnej 19. Realizacja otrzymała Srebrne Wiertło 2011 w kategorii budownictwa komercyjnego.

Najgorsze lotnisko w Europie odchodzi do lamusa. Grecy budują nowoczesny port lotniczy New HeraklionW podejściu Atelier 3 do rozbudowy najważniejsza była autonomia nowego obiektu. Zamiast przedłużać historyczną elewację i zacierać granicę między epokami, pracownia zastosowała współczesny język formalny, oparty na kamieniu, drewnie i dużych przeszkleniach. Takie rozwiązanie porządkuje relację między ochroną zabytku a potrzebą dalszego rozwoju nieruchomości: stary dom towarowy pozostaje dominantą o własnej tożsamości, natomiast nowa część przejmuje funkcje biurowe, usługowe i parkingowe, których wprowadzanie do chronionego korpusu wymagałoby znacznie dalej idących przekształceń.

Historia budynku — od powstania do dziś

Gmach przy Brackiej 25 wzniesiono w latach 1913–1914, a dom towarowy otwarto w listopadzie 1914 roku; w okresie międzywojennym stał się jednym z najważniejszych warszawskich obiektów handlowych, a właściciele przygotowywali się do rozbudowy zespołu w kierunku Chmielnej. Podczas Powstania Warszawskiego budynek służył również zapleczu powstańczemu — wydawano w nim towary, działała kuchnia i produkowano amunicję — a ostrzał i pożar zniszczyły część stropów, szklany dach oraz wnętrza, choć żelbetowa konstrukcja przetrwała. Sprzedaż wznowiono już w maju 1945 roku, lecz w 1950 roku przedsiębiorstwo zostało upaństwowione; w gmachu funkcjonowały następnie między innymi Centralny Dom Dziecka, Dom Obuwia oraz różne instytucje handlowe i biurowe. Rodzinna spółka Braci Jabłkowskich wznowiła działalność w 1996 roku, odzyskiwała kolejne nieruchomości zespołu, w latach 2010–2011 zrealizowała Nowy Dom Jabłkowskich przy Chmielnej 19, a historyczny budynek przy Brackiej 25 wrócił do niej w 2014 roku. 

Karol Jankowski – funkcja, konstrukcja i architektura nowoczesnego miasta

Karol Marcin Jankowski (1868–1928) należał do najważniejszych architektów okresu przejścia od historyzmu do modernizmu w polskiej architekturze początku XX wieku. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki Ryskiej, gdzie dyplom uzyskał w 1899 roku. Jeszcze w czasie studiów zdobył nagrodę w międzynarodowym konkursie na projekt muzeum w Rydze. Po ukończeniu uczelni przeniósł się do Warszawy i rozpoczął pracę w biurze Franciszka Lilpopa, a w 1903 roku został jego wspólnikiem. Współpraca obu architektów trwała aż do śmierci Jankowskiego.

W dorobku Jankowskiego szczególne znaczenie miały budynki użyteczności publicznej, w których rozwiązania konstrukcyjne podporządkowywano funkcji. Według opracowania Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej charakterystyczne dla jego twórczości były prostota, ograniczenie dekoracji oraz dostrzeganie ścisłej zależności między użytkowym i estetycznym wymiarem architektury. Wspólnie z Lilpopem rozwijał koncepcję przestrzennego kształtowania budynku jako całości oraz racjonalizacji układów funkcjonalnych. Te założenia są szczególnie dobrze widoczne właśnie w Domu Towarowym Braci Jabłkowskich: żelbetowy szkielet pozwolił stworzyć duże powierzchnie handlowe, a centralny hall integrował kilka kondygnacji w jedno wnętrze.

Jankowski należał również do współtwórców Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Od 1915 roku prowadził tam zajęcia z projektowania, w 1919 roku został profesorem nadzwyczajnym, a w 1921 profesorem zwyczajnym Katedry Projektowania Miejskiego. W latach 1923–1925 był dziekanem wydziału. W jego dorobku, obok Domu Towarowego Braci Jabłkowskich, znalazły się m.in. Instytut Higieny Dziecięcej im. barona de Lenvala, gmach Pierwszego Warszawskiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu, zabudowania fabryki Ursus i Instytut Aerodynamiczny Politechniki Warszawskiej.

Franciszek Lilpop – od architektury przemysłowej do organizacji środowiska zawodowego

Franciszek Bogusław Lilpop (1870–1937) również kształcił się na Politechnice Ryskiej. Po ukończeniu studiów wrócił do Warszawy, gdzie pracował początkowo u Józefa Piusa Dziekońskiego, a następnie założył własne biuro. W 1899 roku zatrudnił Karola Jankowskiego jako głównego projektanta, a od 1903 roku obaj prowadzili wspólnie Biuro Architektoniczne Franciszek Lilpop i Karol Jankowski.

W ramach spółki wykształcił się częściowy podział zainteresowań. Lilpop zajmował się w większym stopniu projektowaniem fabryk, magazynów i budynków o charakterze przemysłowym, podczas gdy Jankowski koncentrował się na architekturze użytkowej i artystycznej. Granica nie była jednak ścisła – większość najważniejszych realizacji stanowiła efekt wspólnej pracy obu projektantów. Dom Towarowy Braci Jabłkowskich należy właśnie do tej grupy i jest jednym z najpełniejszych przykładów ich wspólnego zainteresowania nowymi typologiami budynków i konstrukcją żelbetową.

Lilpop odgrywał ponadto ważną rolę w organizowaniu polskiego środowiska architektów. Działał w Kole Architektów, był zaangażowany w przygotowanie I Zjazdu Architektów Polskich w 1919 roku i uczestniczył w tworzeniu struktur, z których wywodził się późniejszy SARP. Należał także do założycieli miesięcznika „Architektura i Budownictwo”. Od 1924 roku wykładał budownictwo przemysłowe na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej.

Jankowski i Lilpop – wspólna pracownia jako laboratorium wczesnego modernizmu

Znaczenie spółki Jankowski i Lilpop nie sprowadza się do autorstwa pojedynczych warszawskich gmachów. Ich prace dokumentują moment, w którym architektura zaczęła odchodzić od traktowania fasady jako najważniejszego nośnika stylu, a coraz większą rolę przejmowały konstrukcja, program użytkowy, komunikacja oraz możliwość elastycznego kształtowania wnętrz. W Domu Towarowym Braci Jabłkowskich historyzujący detal współistnieje jeszcze z klasyczną kompozycją fasady, ale zasadnicza innowacja znajduje się głębiej: w żelbetowym szkielecie, otwartym układzie kondygnacji i wielopoziomowym hallu.

W tym sensie budynek przy Brackiej 25 można czytać nie jako późny przykład architektury dekoracyjnej początku XX wieku, lecz jako obiekt stojący u progu modernizmu. Jego nowoczesność wynika bardziej ze sposobu funkcjonowania niż z formalnego odrzucenia ornamentu. Tę cechę dobrze opisuje również oficjalna charakterystyka właściciela obiektu, który zalicza Dom Towarowy Braci Jabłkowskich do najwybitniejszych w Polsce realizacji wczesnomodernistycznych.

Źródła wykorzystane przy opracowaniu artykułu

1. Dom Towarowy Bracia Jabłkowscy SA: dtbj.pl/architektura/
2. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków – um.warszawa.pl/waw/zabytki/-/dom-towarowy-bracia-jablkowscy-magazyn-zadowolonych-klientow-
3. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków – „Bracka 25 – um.warszawa.pl/waw/zabytki/-/bracka-25-remont-w-atrium-domu-towarowego-braci-jablkowskich
4. Józef Piłatowicz, „Karol Marcin Jankowski (1868–1928)”, Sylwetki Profesorów Politechniki Warszawskiej, Biblioteka Główna - bcpw.bg.pw.edu.pl/Content/837/PDF/sylw_prof_023.pdf
5. Internetowy Polski Słownik Biograficzny – Franciszek Bogusław Lilpop - ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/franciszek-boguslaw-lilpop
6. Atelier 3 Girtler & Girtler – atelier3.pl/pl/projekty/