Spis treści
Zaprojektowana i w pełni zrealizowana w latach 1992–1997 przez Jerzego Nowosielskiego we współpracy z architektem Bogdanem Kotarbą, świątynia stanowi opus magnum artysty: dzieło totalne, w którym malarstwo, teologia i architektura tworzą nierozerwalną, metafizyczną całość.
Fasada, która jest ikonostasem
Z zewnątrz budowla zaskakuje ascetyczną prostotą i modernistyczną powściągliwością. Płaska, parawanowa fasada o dominujących dużych płaszczyznach bieli odcina się od nieba niemal jak monumentalny ekran lub ikona. Charakteryzuje ją minimalna dekoracja: niewielkie okienka, proste wieżyczki oraz podwójnie półkolisty przyczółek. Fasada pełni funkcję zewnętrznego ikonostasu – zwłaszcza podczas wielkich uroczystości Narodzenia Bogurodzicy, gdy kilka tysięcy wiernych gromadzi się na zewnątrz, a cerkiew staje się prezbiterium nabożeństwa pod otwartym niebem. W prześwicie potrójnego wejścia umieszczono ikony Archaniołów oraz veraicon (oblicze Chrystusa). Całość nawiązuje do surowej architektury bazylik starochrześcijańskich, reinterpretowanej w duchu postmodernizmu, z silnym akcentem na płaskość i geometryczną klarowność form.
Wnętrze, które jest obrazem. Także duszy artysty
Wnętrze powiela schemat trójnawowej bazyliki z centralną, nieco obniżoną nawą główną, zwieńczoną niewielką kopułą. Czarne kolumny oddzielają boczne galerie od głównej przestrzeni, tworząc rytmiczny, wertykalny podział. Dominuje tu niezwykła kolorystyczna harmonia oparta na głębokim kontraście: ciemnozielone ściany i stropy, białe przegrody oraz akcenty czerwonych portali. Światło – zarówno naturalne, wpadające przez skąpe okna, jak i sztuczne – buduje ascetyczny, sugestywny nastrój kontemplacji. Zagłębiona nawa główna przywodzi na myśl wczesnochrześcijańskie baptysterium. Centralnym, ideowym zwornikiem przestrzeni jest czerwony sześcienny tetrapod umieszczony tuż pod kopułą – miejsce przyjmowania sakramentów, zapalania świec i inauguracji modlitewnych śpiewów.
Michele de Lucchi. Zaginiona kapliczka w Bawarii
Ikonostas został radykalnie zredukowany do trzech ikon: Ukrzyżowania (widniejącego w prześwicie carskich wrót) oraz wizerunków Chrystusa i Marii. Zamiast bogatego bizantyjskiego zdobnictwa Nowosielski postawił na grę kolorów, form i światła. Z kopuły spogląda na wiernych Chrystus Pantokrator – władca i sędzia Wszechświata. Całość skłania jednocześnie do wyciszenia i poruszenia, łącząc prostotę z intensywnością przeżycia.
Mieczysław Porębski o cerkwi w Białym Borze
"Budowla ma drzwi z framugą, obraz malarski ma ramy. Nie to jest istotne" - pisał dla Architektury-murator zimą 1998 roku profesor Jerzy Porębski. "Ważne jest to, że zarówno wchodząc do wnętrza budowli, jak i wchodząc do wnętrza obrazu, przekraczamy pewien próg, żeby za tym progiem, za tymi ramami, odrzwiami, znaleźć się w innym świecie. W świecie sacrum"
Cerkiew w Białym Borze nie jest dużym obiektem: "Ale cerkwie rzadko epatowały ogromem, wolały, gdy już trzeba było, tworzyć żyjące własnym ukrytym życiem skupiska. Ta w Białym Borze jest samotna, osadzona w jałowym, równinnym krajobrazie, zestraja się z nim bielą i rdzawą czerwienią tynków, zwartością elewacji."
Malarski wkład Nowosielskiego w koncepcję architektoniczną
Wkład Jerzego Nowosielskiego wykracza daleko poza tradycyjne polichromie. Artysta potraktował architekturę jako przedłużenie malarstwa – „trzeci wymiar” swojej twórczości. Kolorystyka wnętrza (ciemna zieleń, biel, czerwień), układ przestrzenny, redukcja ikonostasu i umieszczone malowidła tworzą syntezę jego wieloletniego dorobku ikonograficznego i teologicznego. Malarstwo nie dekoruje tu przestrzeni, lecz ją konstytuuje: ściany i stropy stają się wielkoformatowymi ikonami, a gra płaszczyzn i kontrastów buduje sacrum. Fasada jako zewnętrzny ikonostas i wewnętrzny Pantokrator dopełniają koncepcję świątyni jako żywego obrazu tajemnicy wiary. Jest to realizacja marzenia artysty o dziele totalnym, w którym malarstwo sakralne staje się architekturą, a architektura – teologią wizualną.
Kościół Serca jezusowego w Monachium. Największe wrota Europy
Historia budowy i kontekst lokalny
Budowa cerkwi w Białym Borze (1992–1997) była odpowiedzią na potrzeby greckokatolickiej parafii, która po wojnie korzystała z prowizorycznych pomieszczeń, w tym poniemieckiej kaplicy cmentarnej. Lata 70. i 80. przyniosły dyskusje nad nową świątynią; po 1989 roku proboszczowie zwrócili się do Nowosielskiego. Realizacja trwała pięć lat i zakończyła się konsekracją w 1997 roku. Biały Bór, położony na Pomorzu, stał się miejscem skupienia greckokatolickiej wspólnoty przesiedleńców z akcji „Wisła” (1947) – Ukraińców, Łemków i Bojków. Nowa cerkiew symbolizuje odbudowę tożsamości religijnej i kulturowej w nowym miejscu, łącząc tradycję wschodniego chrześcijaństwa z nowoczesną formą. Obiekt wpisano do rejestru zabytków (2019), a obok powstało centrum sanktuaryjno-formacyjne promujące twórczość Nowosielskiego i dziedzictwo chrześcijańskiego Wschodu.
Jerzy Nowosielski – malarz, teolog, wizjoner
Jerzy Nowosielski (1923–2011), urodzony w Krakowie malarz, rysownik, scenograf, filozof i teolog prawosławny o łemkowskich korzeniach, należy do najwybitniejszych postaci polskiej sztuki XX wieku. Członek Grupy Krakowskiej, profesor ASP w Krakowie, łączył w swojej twórczości awangardę z głęboką tradycją bizantyjsko-prawosławną. Po okresie ateizmu powrócił do wiary, którą rozumiał w sposób świadomy i intelektualny. Specjalizował się w monumentalnym malarstwie sakralnym: polichromiach, ikonach i ikonostasach. Realizował je m.in. w cerkwiach w Gródku, Kętrzynie, Hajnówce, Warszawie (dolna cerkiew św. Jana Klimaka), a także w kościołach katolickich (m.in. w Tychach, Lourdes, Krakowie). Cerkiew w Białym Borze była spełnieniem jego największego marzenia – zaprojektowania pełnej świątyni od fundamentów po detale. Pozostałe realizacje, jak kaplica greckokatolicka ss. Borysa i Gleba w Krakowie czy liczne projekty niezrealizowane, potwierdzają jego status mistrza syntezy sztuki i sacrum. Nowosielski nie przyjmował często wynagrodzenia za prace sakralne, traktując je jako służbę.
"Na taki kościół czekałem". Polichromie Nowosielskiego w kościele Ducha Świętego
Białoborska cerkiew pozostaje ikoną polskiej architektury współczesnej – nie tylko jako budowla, lecz jako manifestacja idei, że sztuka sakralna może być jednocześnie radykalnie nowoczesna i głęboko zakorzeniona w tradycji. W erze dominacji komercyjnego spectacle’u przypomina, że przestrzeń święta rodzi się z ciszy, koloru i precyzyjnie przemyślanej formy.
Źródła:
- Artykuł naukowy Z. Szot (Sacrum et Decorum) https://journals.ur.edu.pl/setde/article/view/4872
- https://www.whitemad.pl/malenka-cerkiew-w-bialym-borze-projektu-jerzego-nowosielskiego/
- https://pl.aleteia.org/2017/05/07/cerkiew-w-bialym-borze-nowosielski-o-niej-marzyl-mieszkancy-niekoniecznie/
- https://plus.gp24.pl/opus-magnum-jerzego-nowosielskiego-czyli-jak-skromna-cerkiew-stala-sie-ikona-architektury/ar/c1-17360151
- Architektura-murator, nr 2/1998
Artykuł powstał przy wsparciu narzędzi AI
