Spis treści
- Skromny bydynek mieszkalny dla pracowników cementowni
- Renowacja zadbała o przywrócenie stanu historycznego
- Jak potwierdzono kwestionowane autorstwo Gaudíego?
- Trzy główne obszary analizy: geometryczny, strukturalno-konstrukcyjny i kompozycyjny
- Analiza geometryczna: relacja formy i linii sił
- Analiza strukturalna: konstrukcja bez przypór
- Analiza kompozycyjna: organizacja wnętrz
- Zmiany w trakcie realizacji
Uznanie oficjalnego autorstwa jest niecodziennym prezentem na obchody 100-rocznicy śmierci Gaudíego. Z pewnością ma też nieco skromniejszy charakter niż główny punkt programu, czyli ukończenie (po 140 latach) Sagrady Famílii. Warto też pamiętać, że w kwietniu 2025 roku Watykan poinformował, że papież Franciszek uznał „heroiczne cnoty” Antoniego Gaudíego, rozpoczynając formalny proces jego beatyfikacji. Decyzja ta zwróciła uwagę na duchowy wymiar twórczości architekta, od lat kojarzonego z religijną symboliką Sagrady Famílii i określanego mianem „architekta Boga”.
Przeczytaj również:
Skromny bydynek mieszkalny dla pracowników cementowni
Xalet del Catllaràs, położony na wysokości 1371 metrów nad poziomem morza na terenie gminy La Pobla de Lillet, powstał jako zaplecze mieszkalne dla pracowników pobliskiej cementowni i kopalń węgla. Jego charakterystyczna, trójkątna bryła, jasna elewacja oraz elementy trencadísu u podnóża budynku sprawiają, że obiekt wyraźnie odcina się od górskiego krajobrazu. Wnętrze pierwotnie wyróżniała spiralna klatka schodowa, usunięta podczas adaptacji z 1971 roku, gdy budynek przekształcono w ośrodek kolonijny. Obecnie Xalet objęty jest ochroną konserwatorską jako dobro kultury o znaczeniu lokalnym i funkcjonuje jako jeden z najciekawszych przykładów modernizmu katalońskiego w krajobrazie wysokogórskim.
Renowacja zadbała o przywrócenie stanu historycznego
Istotnym etapem w historii obiektu była jego kompleksowa modernizacja zakończona w 2001 roku. Prowadzono ją według projektu biura ROA Arquitectura. Prace poprzedziło opracowanie szczegółowego studium historyczno-konstrukcyjnego, którego celem było odtworzenie pierwotnego układu i formy budynku. Renowacja objęła zarówno analizę dawnych rozwiązań technicznych, jak i dostosowanie obiektu do współczesnych standardów użytkowych. Kluczowym elementem działań była odbudowa klatki schodowej i przywrócenie detali zbliżonych do stanu historycznego. Dokumentacja powstała w trakcie tych prac stała się później jednym z ważnych materiałów źródłowych wykorzystywanych w ekspertyzie Galdrica Santany.
Jak potwierdzono kwestionowane autorstwo Gaudíego?
Xalet del Catllaràs powstał w latach 1901–1908 na zamówienie Eusebiego Güella. Już w pierwszej połowie XX wieku pojawiały się sugestie, że projekt mógł powstać w pracowni Gaudíego, jednak brakowało dokumentów potwierdzających jego udział. Przypisanie autorstwa opierało się głównie na kontekście współpracy z Güellem oraz na formalnych analogiach z innymi realizacjami architekta.Dopiero w 2023 roku kataloński Departament Kultury zlecił przygotowanie pełnej analizy Galdricowi Santanie, badaczowi twórczości Gaudíego i dyrektorowi Cátedra Gaudí przy Escola Tècnica Superior d’Arquitectura de Barcelona. Prace trwały niemal trzy lata, a ich wyniki ogłoszono w 2026 roku, w ramach obchodów setnej rocznicy śmierci architekta.
Trzy główne obszary analizy: geometryczny, strukturalno-konstrukcyjny i kompozycyjny
Ekspertyza Santany opiera się na trzech głównych obszarach analizy: geometrycznym, strukturalno-konstrukcyjnym oraz kompozycyjnym. Uzupełniono je o badania archiwalne oraz cyfrową dokumentację obiektu.
Podstawowym narzędziem była inwentaryzacja 3D wykonana metodą skaningu laserowego. Zrealizowano 23 stanowiska pomiarowe, rejestrując ponad 125 milionów punktów o dokładności do około 2 milimetrów. Na tej podstawie opracowano szczegółowy model geometryczny budynku, umożliwiający analizę przekrojów, krzywizn oraz odchyłek wykonawczych.
Równolegle zastosowano fotogrametrię historyczną. Na podstawie archiwalnych fotografii odtworzono pierwotny profil elewacji i sklepienia, które w XX wieku uległy modyfikacjom. Pozwoliło to odróżnić pierwotną intencję projektową od późniejszych ingerencji.
Analizy uzupełniono badaniami dokumentów archiwalnych, notatek współpracowników Gaudíego oraz publikacji z lat 30. i 40. XX wieku, w których pojawiały się pierwsze wzmianki o jego możliwym udziale w projekcie.
Przeczytaj całą ekspertyzę TUTAJ.
Analiza geometryczna: relacja formy i linii sił
Centralnym elementem ekspertyzy stała się analiza przekroju poprzecznego budynku. Santana wykazał, że jego charakterystyczna forma nie jest parabolą ani klasyczną katenarią, lecz łukiem trójcentrowym o precyzyjnie określonej geometrii.
Na podstawie danych pomiarowych oraz obliczeń statycznych autor odtworzył rozkład obciążeń działających na konstrukcję, uwzględniając ciężar własny, obciążenia użytkowe i warunki klimatyczne. Następnie wyznaczył przebieg linii ciśnień, czyli krzywej opisującej wewnętrzny rozkład sił w sklepieniu.
Porównanie tej linii z rzeczywistą geometrią intradosu wykazało niemal idealną zgodność. Krzywa wewnętrzna sklepienia stanowi równoległe przesunięcie linii sił, co oznacza, że forma została zaprojektowana w bezpośredniej relacji do statyki konstrukcji.
Według Santany w pierwszej dekadzie XX wieku tylko Gaudí stosował tak konsekwentnie metodę wyprowadzania geometrii z analizy funikularnej jako podstawy formy architektonicznej.
Analiza strukturalna: konstrukcja bez przypór
Drugim filarem ekspertyzy była analiza systemu konstrukcyjnego. Autor wykazał, że pierwotny projekt zakładał przenoszenie obciążeń głównie przez sklepienie funikularne, bez stosowania klasycznych przypór bocznych.
W raporcie porównano Xalet del Catllaràs z innymi schroniskami pirenejskimi z przełomu XIX i XX wieku, m.in. z refugium Tuquerouye oraz Bayssellance. W większości tych obiektów stosowano dodatkowe wzmocnienia konstrukcyjne. W Catllaràs ich brak wskazuje na pełne zaufanie do pracy łuku.
Porównania z realizacjami uczniów Gaudíego, w tym Jeroniego Martorella, pokazują, że podobne formy były przez nich wzmacniane przyporami. W analizowanym obiekcie takich rozwiązań pierwotnie nie przewidywano.
Analiza kompozycyjna: organizacja wnętrz
Trzecim obszarem badań była analiza układu funkcjonalno-przestrzennego. Santana zwrócił uwagę na system dystrybucji pomieszczeń oparty na ścianach ustawionych pod kątem 45 stopni. Rozwiązanie to eliminuje klasyczne korytarze i tworzy sekwencję powiązanych przestrzeni.
Autor zestawił ten układ z analogicznymi rozwiązaniami stosowanymi przez Gaudíego w innych realizacjach z początku XX wieku. Tego typu organizacja przestrzeni nie występuje w porównywalnych obiektach projektowanych przez jego współczesnych.
Zmiany w trakcie realizacji
Istotną częścią raportu jest analiza przebiegu budowy. Santana wykazał, że w trakcie realizacji zrezygnowano z części rozwiązań konstrukcyjnych przewidzianych w projekcie. Zamiast pełnego wykorzystania układu funikularnego dla stropów, wprowadzono belki i dodatkowe ściany nośne.
Zmiany te zmodyfikowały pierwotną koncepcję statyczną budynku. Według autora mogło to wpłynąć na ograniczenie zaangażowania Gaudíego na etapie realizacji oraz tłumaczyć brak jego publicznej deklaracji autorstwa. To powszechna praktyka z tego okresu - architekci często nie sygnowali budynków, jeśli ich realizacja odbiegała od pierwotnych założeń projektowych.
Przy opacowaniu hiszpańskojęzycznej analizy i raportu: Galdric Santana Roma, Anàlisi i acreditació de l’autoria de Gaudí al Xalet del Catllaràs, ETSAB, 2026 korzystałem ze wsparcia sztucznej inteligencji.
---
Dziękujemy, że tu jesteś. Polecamy nasz Podcast Architektoniczny
