Spis treści
Kościół ewangelicki w Żeliszowie. Zniszczył go PRL
Gdy w 2013 r. Fundacja Twoje Dziedzictwo przejmowała od gminy dawny kościół ewangelicki, dosłownie rozpadał się w oczach. Niszczał od 1945 r., kiedy to niemieccy mieszkańcy opuścili Żeliszów (wtedy: Giersdorf) i nie było już komu dbać o świątynię. Nowa władza ludowa pozwoliła rozszabrować w pełni zachowane wyposażenie obiektu, a sam budynek zmieniła w owczarnię i magazyn. Gdy w końcu całkiem przestano go wykorzystywać, okoliczni mieszkańcy zaczęli traktować ruinę jako źródło darmowego kamienia, metalu i drewna. Przez dziury w stropie do środka kościoła przez całe dekady dostawały się deszcz oraz śnieg.
Być może objęto by go ochroną, gdyby wiedziano, że powstał w latach 1796–1797, prawdopodobnie wg projektu Carla Gottharda Langhansa, twórcy Bramy Brandenburskiej w Berlinie. (Są też jednak historycy, którzy autorstwo świątyni przypisują synowi Langhansa o tym samym imieniu lub budowniczemu Grundmannowi). Przez widniejącą na wieży datę 1872 sądzono jednak, że cała zbudowana na planie elipsy świątynia jest z II połowy XIX w. Była to jednak tylko data dobudowania wieży projektu miejscowego architekta Petera Gansela. W następstwie pomyłki uznano, że cała budowla jest zwyczajnie zbyt młoda na objęcie ochroną. Zmieniło się to dopiero w roku 2005.
Wiejskiej gminy Bolesławiec, która zarządzała budynkiem, nie było stać na kompleksowy remont. Przez lata snuto rozmaite wizje przywrócenia obiektowi życia: rozważano m.in. salę gimnastyczną oraz punkt widokowy dla turystów. Pojawiały się też propozycje rozbiórki ruiny. Ostatecznie władze gminy poprzestały na zamurowaniu otworów drzwiowych i okiennych.
Fundacja Twoje Dziedzictwo przejmuje budynek. Ratowanie nie było łatwe
Przełomem dla opuszczonego kościoła stała się w 2010 r. premiera nakręconego w nim filmu krótkometrażowego „The Chapel” w reżyserii Patryka Kizny. Robiące wrażenie ujęcia z wnętrza ruiny rozniosły się po Internecie, budząc szersze zainteresowanie losami świątyni w Żeliszowie. Dwa lata później, w 2012 r., fundatorka warszawskiej Fundacji Twoje Dziedzictwo Thinloth Korwin-Szymanowska rozpoczęła projekt ratowania świątyni pod nazwą „Perła Żeliszowa”. Podpisano z gminą list intencyjny w sprawie przejęcia zabytku oraz rozpoczęto zbiórkę funduszy. Zrujnowany budynek oficjalnie przeszedł w ręce nowych właścicieli 17 lipca 2013 r. Jak podaje na swojej stronie fundacja:
Perła była wówczas dla wójta i radnych trudnym, ale cenionym obiektem. (…) Delegacja Twojego Dziedzictwa spotkała się z wójtem jeszcze w 2012 roku, przedstawiając mu plan na przyszłe funkcjonowanie Perły. Wiele pomysłów naszego zespołu trafiło na dobry grunt i nawiązaliśmy współpracę.
Biorąc pod uwagę to, jak długo dawny kościół był pozostawiony samemu sobie, jego stan był zaskakująco dobry – choć obiektywnie rzecz biorąc tragiczny. W 2013 r. fundacja zdążyła jedynie zabezpieczyć empory przed dalszym wpływem czynników atmosferycznych, ale już w 2014 r. wystartowały prace remontowe. Środki fundacja pozyskała od darczyńców, z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego oraz z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Projekt remontu przygotował arch. Juliusz Leonard Marcinowski, zaś kierownikiem projektu restauracji Perły został Wilk Korwin-Szymanowski. Zadecydowano, że obiekt zachowa charakter (zabezpieczonej) trwałej ruiny, świadczący o jego wieku i losach. Wykonanie prac zlecono firmie FTD Phoenix Marcin Urszulak. Pod nadzorem konserwatora zabytków w latach 2014–2018 przeprowadzono m.in. następujące prace:
- generalny remont konstrukcji dachu,
- wymiana poszycia,
- pełny remont konstrukcji czaszy sklepienia wraz z odtworzeniem tynku,
- odtworzenie instalacji odgromowej,
- orynnowanie,
- rekonstrukcja brakującej konstrukcji nośnej budynku oraz uzupełnienie i konserwacja zachowanej,
- stabilizacja konstrukcyjną budynku,
- odtworzenie stropów w wieży,
- odtworzenie i uzupełnienie konstrukcji empor.
Po roku 2018 zrealizowano dodatkowo szereg pomniejszych prac, w tym m.in. odtworzono stolarkę okienną i drzwiową, przywrócono podłogi, zrekonstruowano lożę honorową oraz odrestaurowano kamienne schody w wieży. Ten etap przywracania zabytkowi blasku zakończył się w 2025 r. Dodatkowo uporządkowano także XIX-wieczny cmentarz przy dawnej świątyni, który stał się parkiem cmentarnym.
- Dowiedz się również: Forma architektoniczna powściągliwa, fasady z surowego betonu. Tak wygląda kościół na Białołęce. To projekt pracowni Projekt PBPA i MES Projekt
Świątynia Sztuki i Światła, czyli nowa funkcja zabytku
Sam remont budynku nie przywróciłby mu jeszcze życia – potrzeba było jeszcze nowej funkcji. Dla dawnego poniemieckiego kościoła wybrano funkcję kulturalną. W ramach projektu „Perła Żeliszowa” od początku założono, że po remoncie świątynia stanie się miejscem działań kulturalnych – wystaw, koncertów itp. Pozwoliło to m.in. pozyskać dofinansowanie z resortu kultury.
Po renowacji dawny kościół zyskał nową nazwę brzmiącą „Świątynia Sztuki i Światła: Perła”. Działalność kulturalną obiekt rozpoczął w 2018 r., kiedy to zorganizowano tu pierwszy koncert. Od tamtej pory przez cały sezon, czyli od wiosny do jesieni, budynek oferuje bogaty program kulturalny w ramach Perłowych Sezonów Kulturalnych. Tylko w 2025 r. w Świątyni Sztuki i Światła odbyły się wystawy malarstwa i fotografii, koncerty muzyki klasycznej i chóralnej, recital poezji, pokaz mody oraz wydarzenie cosplay. Wewnątrz budynku nagrywane są też teledyski do utworów muzycznych. Można tu również zawrzeć ślub cywilny. Drugiego takiego tła do zawarcia przysięgi małżeńskiej ze świecą szukać.
- Czytaj również: Zapomniane, urzekające opactwo stoi zaledwie 50 km od Wrocławia i pięknieje z każdym rokiem
- Przejdź do galerii: Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim
17
