Spis treści
Dom Pod Orłami w Warszawie z nowym (?) otoczeniem
Choć to budynek w ścisłym centrum Warszawy, nie jest bardzo znany. Po części zapewne dlatego, że nie stoi przy żadnej głównej ulicy, tylko nieco z tyłu. Po części zaś dlatego, że przez lata przeciętny mieszkaniec czy turysta mógł kojarzyć te okolice głównie z parkingami przy ul. Złotej, Zgoda i Jasnej – innego powodu, żeby tu bywać, raczej nie było.
Teraz to się zmienia. W ramach dobiegającej końca przebudowy ul. Złotej i Zgoda ta część Śródmieścia ma przekształcić się w miejsce zielone, atrakcyjne i chętnie odwiedzane. Dla Domu Pod Orłami na rogu Jasnej i Złotej oznacza to przede wszystkim przebudowę parkingu na skwer. I choć z jednej strony oznacza to, że budynek częściowo zasłoniły drzewa, z drugiej strony – paradoksalnie – bardziej przyciąga wzrok. Wcześniej mijało się go w pośpiechu, zmierzając gdzie indziej. Teraz skwer przed Domem Pod Orłami skłania do zatrzymania się, rozejrzenia. Gdy przebudowa dobiegnie końca, będzie tu można przysiąść, odpocząć, porozmawiać.
Zielona przemiana okolicy ma oczywiście tyluż zwolenników, co i przeciwników. Wiele osób ostro krytykuje likwidację parkingu, zarzucając miastu walkę z kierowcami (mimo że na pobliskim parkingu podziemnym pod Placem Powstańców Warszawy są zwykle setki wolnych miejsc). Nie rozstrzygając tego sporu, warto odnotować, że budowa skweru przed Domem Pod Orłami to powrót do pierwotnej funkcji tego miejsca. Zieleniec istniał tu bowiem aż do drugiej wojny światowej.
Historia Domu Pod Orłami. Żelbet i miedź na elewacji
Sześciokondygnacyjny Dom pod Orłami przy ul. Jasnej 1 w Warszawie powstał w latach 1912–1917 jako reprezentacyjna siedziba Banku Towarzystw Spółdzielczych. Projekt przygotował Jan Heurich młodszy, jeden z najważniejszych warszawskich architektów początku XX wieku. Gmach wzniesiono w miejscu dawnych zabudowań związanych ze Szpitalem Dzieciątka Jezus, m.in. prosektorium i kaplicy pogrzebowej. Od początku wyróżniał się nowoczesną, żelbetową konstrukcją szkieletową (która pozwoliła m.in. wprowadzić duże przeszklenia) oraz wczesnomodernistyczną formą.
Biurowy gmach łączył monumentalność instytucji bankowej z dekoracją rzeźbiarską. Uwagę przed wojną zwracała elewacja pokryta blachą miedzianą. Nazwa budynku pochodzi od ekspresyjnych rzeźb orłów wieńczących narożne wieże, których autorem był Józef Zygmunt Otto. Z kolei Jan Antoni Biernacki stworzył widoczne na elewacji reliefy pt. „Praca na roli”. Było to nawiązanie do faktu, iż bank udzielał kredytów m.in. rolnikom.
- Sprawdź także: Mieszkania miały 16 metrów, ale klatka schodowa była przedłużeniem domu. Do tego stołówka, sklep i hotelik dla rodziny
Cmentarz, Barbara Brukalska i napad na bank przy Jasnej
Gdy wybuchła wojna, już w 1939 r. skwer przed budynkiem stał się prowizorycznym cmentarzem. Do roli tej powrócił w 1944 r., gdy grzebano tu powstańców i ofiary cywilne. Sam gmach poważnie ucierpiał podczas powstania, jednak konstrukcja budynku przetrwała. Po wojnie szczątki pochowanych na skwerze osób ekshumowano (choć nie wszystkie, gdyż część odnaleziono jeszcze podczas przebudowy w 2026 r.).
W 1948 r. ruszyła odbudowa i rozbudowa Domu Pod Orłami wg projektu Barbary Brukalskiej. Budynek uległ znaczącym przekształceniom – nie tylko zyskał nową część w stronę ul. Sienkiewicza, ale też istniejącą do dziś spiralną klatkę schodową w narożniku pod prawym orłem (wcześniej były tam mieszkania). Z kolei wejście do budynku przesunięto spod prawego orła na środek fasady, zaś od frontu urządzono parking. Nie odtworzono także większości blachy pokrywającej elewację, pozostawiając jedynie fragment od strony ul. Zgoda.
Odbudowa gmachu zakończyła się w 1950 r., zaś on sam stał się siedzibą centrali Narodowego Banku Polskiego. Funkcję tę pełnił przez cały okres PRL-u. 22 grudnia 1964 r. przed Domem Pod Orłami doszło do jednego z najgłośniejszych napadów rabunkowych w powojennej Polsce. Około godziny 18.30 nieznani sprawcy zaatakowali konwój przewożący utarg Centralnego Domu Towarowego. Jeden z napastników zastrzelił konwojenta, zaś inny zaatakował i ranił drugiego ze strażników. Na miejscu była jeszcze kasjerka, której jednak udało się ukryć. Następnie przestępcy zabrali utarg w wysokości 1 336 500 zł i odjechali samochodem marki Warszawa. Mimo szeroko zakrojonego śledztwa tożsamości sprawców nigdy nie ustalono.
W 1965 r. Dom Pod Orłami uznano za zabytek. W latach 90. został siedzibą banku Pekao S.A. oraz Krajowej Rady Spółdzielczej. Tę ostatnią funkcję pełni do dziś. W budynku działa także Muzeum Historii Spółdzielczości w Polsce (na 4. piętrze). W 2021 r. nowy najemca części wnętrz, Grupa CK, zaczął samowolnie przerabiać dawną salę bankową na przestrzeń bankietowo-eventową, co jednak zostało zatrzymane przez konserwatora zabytków. Choć najemcy wypowiedziano umowę, nie zapłacił on nałożonej kary ani nie przywrócił wnętrz do stanu pierwotnego – po odwołaniach sprawa wciąż się toczy. W czerwcu 2024 r. przed budynkiem rozpoczęto budowę zielonego skweru w ramach przebudowy ulic Złotej i Zgoda.
- Przejdź do galerii: Przebudowa ul. Złotej, Zgoda, Jasnej i Sienkiewicza w Warszawie
26
