Spis treści
Pałac Nowika w Białymstoku – secesyjna perełka
Powstał najprawdopodobniej w latach 1910–1912. Styl secesyjny w Europie wychodził już wtedy z mody, jednak do położonego daleko na wschód Białegostoku jego fala dopiero docierała. Tu mamy do czynienia właściwie z budynkiem eklektycznym, gdyż wpływy klasycyzmu da się z łatwością wskazać, jednak we wnętrzach oryginalnie królowała czysta secesja: geometryczno-ornamentalne ceramiczne posadzki, pełna motywów roślinnych stolarka i ślusarka, barwne polichromie.
Murowany pałac na planie litery L, kryty dwuspadowym dachem z blachy, stoi przy ul. Lipowej 35, przy jej skrzyżowaniu z ul. Waryńskiego. Najbardziej charakterystycznym elementem budynku jest trzykondygnacyjna wieża w zachodnim narożniku, nakryty hełmem. Uwagę przykuwają także motywy secesyjne na fasadzie, m.in. płyciny z dekoracją roślinną na drugiej kondygnacji oraz umieszczone między oknami wieńce laurowe. Główne wejście zlokalizowane jest od strony ul. Lipowej. Jest lekko cofnięte i wyposażone w dwuskrzydłowe drzwi z naświetlem. Nad wnęką drzwiową umieszczono okno w kształcie leżącego prostokąta zamkniętego łukiem odcinkowym, ujęte w bogato zdobione obramienie.
Pałac fabrykanta i siedziba wojska, czyli historia
Obszerna posesja (ponad 7000 m²), na której później stanął pałac, miała przez lata licznych właścicieli, zaś w początkach XX w. znajdowały się tu drewniane domy, zabudowania gospodarcze i sad. 3 listopada 1909 r. działkę nabył za 15 tys. rubli Chanon-Hersz Nowik, znany też w źródłach jako Chaim Nowik. Był to jeden z najpotężniejszych białostockich fabrykantów swojej epoki, właściciel m.in. założonej pod koniec XIX w. fabryki sukna i kapeluszy „Nowik i Synowie”. Po zatrudniających setki robotników, rozwijających się aż do 1939 r. zakładach pozostały do dziś budynki przy ul. Augustowskiej 6 oraz Mickiewicza 43.
23
Zamożny żydowski fabrykant potrzebował oczywiście odpowiednio dużego i świadczącego o bogactwie domu. Zbudował go więc przy głównej ulicy miasta i otoczył dużym ogrodem. Powstały także trzy budynki gospodarcze (do dziś zachował się jeden). Pałac Nowika był wówczas jednym z najbardziej okazałych gmachów w mieście. Budynek pełnił głównie funkcje mieszkalne, zaś na parterze znajdował się sklep sprzedający sukno płaszczowe, materiały wełniane i kapelusze.
Już w 1912 r. Nowik przepisał połowę posiadłości na swoją żonę Chanę. W 1925 r., po tym, jak w latach 20. XX w. zmarli starsi członkowie rodu (w tym sam Chanon-Hersz Nowik), pałac przeszedł w ręce spadkobierców. Czerpali oni zyski nie tylko z prężnie działających zakładów, ale też z wynajmu mieszkań w pałacu dobrze sytuowanym lokatorom. Przed wojną mieszkali tu m.in. lekarz, adwokat oraz notariusz. Część pomieszczeń wynajmowało także wojsko – w budynku działała Powiatowa Komisja Uzupełnień.
We wrześniu 1939 r. budynek stał się siedzibą sztabu kierującego obroną Białegostoku. Później działał tu Garnizonowy Szpital Wojskowy. Drugiej wojny światowej potomkowie Nowika nie przeżyli. We wrześniu 1945 r. budynek przejął Tymczasowy Zarząd Państwowy, po czym w 1946 r. przekazał go wojsku. Po remoncie swoją siedzibę znalazła w 1948 r. w pałacu Wojskowa Komenda Uzupełnień, która działa tu do dziś. Od 1974 r. znajduje się w rejestrze zabytków.
W 2008 r. Pałac Nowika stał się jednym z punktów Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku. Jest też punktem Szlaku Esperanto i Wielu Kultur, Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego oraz Szlaku Białostockich Fabrykantów. W 2011 r. budynek zyskał podświetlenie, które podkreśla w nocy jego walory architektoniczne. W 2019 r. zakończył się remont zabytku, który przywrócił starzejącemu się już nieco budynkowi dawny blask.
- Przejdź do galerii: Filharmonia w Białymstoku
22
