Spis treści
Warszawa Marszałkowska EKD – ul. Nowogrodzka 40
EKD, czyli Elektryczne Koleje Dojazdowe powstały w 1922 r., choć wybudowanie i uruchomienie trasy kilka lat zajęło. W 1927 r. otwarto 32-kilometrową linię kolejową łączącą centrum Warszawy z Podkową Leśną i Grodziskiem Mazowieckim. Początkowa (czy też końcowa) stacja w stolicy mieściła się w kamienicy mieszkalnej z 1912 r. pod adresem Nowogrodzka 40. Budynek stoi do dziś.
Poczekalnię umieszczono w narożnym, podziemnym lokalu, w którym dziś działa Klub Krajoznawczy Towarzystwa Krajoznawczego Krajobraz. Choć EKD formalnie była koleją, w praktyce bardziej przypominała tramwaj. Pełniła jednak ważną rolę w rozwoju podwarszawskich miejscowości i ich skomunikowaniu ze stolicą. W 1939 r. kolejka przewoziła nawet 4 tys. pasażerów dziennie. Odbudowana po zniszczeniach wojennych, stała się w maju 1945 r. pierwszym środkiem transportu publicznego w zrujnowanej stolicy.
Po wojnie EKD upaństwowiono, zaś nazwę zmieniono na Warszawskie Koleje Dojazdowe (WKD). Na przełomie lat 60. i 70. XX w. trasę kolejki skrócono, zaś w 1975 r., w obliczu rosnącego ruchu kołowego i rozbudowy sieci drogowej, przystanki WKD na terenie miasta przeniesiono w dzisiejsze lokalizacje.
Ostatni relikt Dworca Terespolskiego – ul. Kijowska 14A
Dworzec Terespolski, nazywany także Dworcem Brzeskim, powstał w latach 1864–1865 według projektu Alfonsa Kropiwnickiego. Był to dworzec końcowy tzw. Kolei Warszawsko-Terespolskiej – trzeciej w historii linii kolejowej na terenie ówczesnego Królestwa Polskiego. Linia ta odgrywała kluczową rolę w handlu z położonymi na wschód obszarami Imperium Rosyjskiego. Przebudowana, istnieje zresztą do dziś – jako linia kolejowa nr 2 Warszawa Zachodnia – Terespol.
Sam klasycystyczny dworzec, jako obiekt strategiczny, został podczas drugiej wojny światowej najpierw zbombardowany przez Niemców, a następnie wysadzony w 1944 r. Ruiny rozebrano w okresie PRL-u. Pozostał tylko niewielki fragment wschodniego skrzydła, istniejący do dziś nieopodal Dworca Wschodniego. Przykryty nowym dachem, był przez lata m.in. siedzibą orkiestry kolejowej, rozlewnią wód mineralnych i siedzibą Przedsiębiorstwa Wagonów Sypialnych „Wars”. Od lat 90. XX w. pełni funkcję skupu złomu. W 2020 r. ostatnią pozostałość po Dworcu Terespolskim wpisano do rejestru zabytków.
Dawny dworzec Warszawa Wilanów – ul. Kostki Potockiego 31
Wprawne oko nawet i dziś dostrzeże w tym budynku kształt dworca kolejowego. Powstał w latach 20. XX wieku wg projektu Konstantego Jakimowicza. Dziś nie znajdziemy tu szyn, jednak przed wojną do obiektu docierała tzw. kolejka wilanowska, łącząca (leżący wówczas pod miastem) Wilanów z Mokotowem. Rozpoczęła ona działalność jeszcze w 1891 jako kolej konna (zwierzęta ciągnęły wagony), jednak już pięć lat później pojawiły się na niej lokomotywy. W szczytowym momencie kolejka łączyła Piaseczno ze ścisłym centrum miasta, czyli (nieistniejącym już) Dworcem Wiedeńskim na rogu Alei Jerozolimskich i ulicy Marszałkowskiej.
Niski, elegancki budynek dworca Warszawa Wilanów mieścił kasy biletowe, poczekalnię i mieszkania dla kolejarzy. Tory przebiegały mniej więcej w miejscu dzisiejszej jezdni. Już przed wojną rozpoczął się jednak proces stopniowej likwidacji linii. W momencie wybuchu wojny kolejka docierała w głąb miasta już tylko do Belwederu. Po wojnie, w obliczu spadającej liczby pasażerów i powszechnego przekonania, że przyszłość należy do samochodów i autobusów, kolejkę zlikwidowano. Pociągi przestały kursować w 1957 r., zaś w 1971 r. usunięto tory i resztę infrastruktury. Pozostał budynek dworca, który w latach 1979–2016 pełnił funkcję placówki pocztowej.
Mimo wpisu do ewidencji zabytków w 2012 i do rejestru zabytków w 2021 r. opuszczony budynek był dość zaniedbany. W latach 2024–2026 przeprowadzono na szczęście generalny remont dawnego dworca, po którym w obiekcie działać ma Centrum Kultury Wilanów. W ramach ciekawostki warto dodać, że w przyszłości historia zatoczy koło i w pobliże niegdysiejszego dworca kolejki wilanowskiej powrócą pociągi – tym razem 4. linii metra.
Warszawa Wawer na linii Kolei Jabłonowskiej – ul. Widoczna 6
Uruchomiona w 1900 r. Kolej Jabłonowska była wąskotorówką łączącą Warszawę (okolice dzisiejszej al. „Solidarności” na Pradze-Północ) z Jabłonną i Karczewem. Pozwalała ona nie tylko na codzienne dojazdy, ale też m.in. realizowała przewozy towarowe i obsługiwała bezpośrednio ważne zakłady przemysłowe, a w okresie drugiej wojny światowej odgrywała kluczową rolę w przemycie żywności do stolicy. Po wojnie ruch na linii zaczął jednak zamierać z uwagi na uruchomienie licznych połączeń autobusowych. W latach 50. i 60. kolejkę stopniowo zamykano, po czym nastąpiła likwidacja infrastruktury.
Budynki dawnych dworców spotkał różny los. Wiele z nich rozebrano w okresie PRL-u, inne – jak dworce w Międzylesiu, Falenicy i Wawrze – przekształcono w budynki mieszkalne. Wawerski dworzec z lat 20. XX w, zaprojektowany przez Konstantego Jakimowicza, pełnił swoją pierwotną funkcję do 1952 r. Później przekształcono go w budynek mieszkalny, dziś zaś jest to obiekt biurowy z lokalami usługowymi.
Tzw. Kamienica Zawiadowcy przy dawnym Dworcu Południowym – ul. Puławska 143
Warszawa ma dziś Dworzec Wschodni i Dworzec Zachodni, ale kiedyś miała także Dworzec Południowy. Znajdował się on przy ul. Puławskiej 145, w rejonie dzisiejszej stacji metra Wilanowska oraz pobliskiej pętli autobusowej. Była to stacja kolejnej (w większości) nieistniejącej dziś linii kolejowej – Piaseczyńsko-Grójeckiej Kolei Dojazdowej. Jak sama nazwa wskazuje, ta wąskotorówka pozwalała dotrzeć do stolicy z Piaseczna, Grójca i Nowego Miasta nad Pilicą.
Otwarta w 1889 kolejka funkcjonowała długo – do stacji Warszawa Południowa dało się dojechać pociągiem jeszcze w 1969 r. Do 1970 r. większość linii wyłączono jednak z użytkowania. Do dziś istnieje jedynie krótki, wykorzystywany do przejazdów turystycznych odcinek kolejki między Tarczynem a Piasecznem. Duchowym następcą zlikwidowanej kolejki do Dworca Południowego była jednak funkcjonująca w latach 1983–1995 linia trolejbusowa z pętli Wilanowska do Piaseczna.
Budynek dworca przy Puławskiej 145 rozebrano ostatecznie w 2000 r. Dziś w jego miejscu stoi biurowiec. Po sąsiedzku zachował się zaś ostatni ślad dawnych zabudowań kolejowych – tzw. Kamienica Zawiadowcy przy Puławskiej 143. Niszczejący budynek mieszkalny od wielu lat jest opuszczony. Nie znajduje się ani w ewidencji, ani w rejestrze zabytków.
- Przejdź do galerii: Dworzec Warszawa Gdańska
43
