Spis treści
- Park Akcji „Burza” na liście 40 wybranych realizacji
- Shortlista w liczbach: 18 krajów, kilkanaście funkcji
- Przeważają modernizacje i rewitalizacje
- Nowe życie na starych materiałach: Thoravej 29 w Kopenhadze
- Słowacka szkoła na nowe czasy
- Od sacrum do profanum
- Czeska zrobotyzowana struktura
- Tylko dwie nominacje dotyczą mieszkalnictwa zbiorowego
- Mieszkalnictwo socjalne na kilku poziomach: przykład z Francji
- Pełna lista 40 realizacji. To one zawalczą w konkursie
Park Akcji „Burza” na liście 40 wybranych realizacji
Nagroda Unii Europejskiej w konkursie architektury współczesnej im. Miesa van der Rohe jest uznawana za najważniejsze wyróżnienie w dziedzinie współczesnej architektury w Europie. Nagroda została ustanowiona w 1987 roku, a w 2001, z inicjatywy Komisji Europejskiej, uzyskała status oficjalnej nagrody Unii Europejskiej. Zwycięzcy otrzymują statuetkę nawiązującą do Pawilonu Miesa van der Rohe w Barcelonie oraz nagrodę finansową w wysokości 60 tys. euro, natomiast laureaci wyróżnienia dla najlepszego młodego architekta lub zespołu – 20 tys. euro.
Kluczowe znaczenie nagrody ma jednak jej wymiar pozafinansowy, związany z prestiżem i międzynarodową widocznością laureatów. Już sama nominacja ma charakter wyróżnienia i jest przyznawana na poziomie krajowym przez instytucje, organizacje branżowe oraz ekspertów wskazanych przez fundację. W tegorocznej edycji na longliście znalazło 14 realizacji z Polski. Dziś dowiedzieliśmy się, że na shortlistę jury zakwalifikowało jedynie Park Akcji „Burza” w Warszawie autorstwa pracowni topoScape i Archigrest.
Shortlista w liczbach: 18 krajów, kilkanaście funkcji
Na longliście konkursu znalazło się 410 realizacji, z których jury wybrało 40 obiektów zlokalizowanych w 36 miastach i 18 krajach. Najwięcej pochodzi z Francji (9) i Hiszpanii (7), dalej z Danii (4), Belgii (3), Chorwacji, Włoch i Norwegii (po 2), a po jednej z Austrii, Czech, Finlandii, Węgier, Litwy, Polski, Portugalii, Słowacji, Słowenii, Szwecji i Tunezji.
Realizacje reprezentują kilkanaście różnych obszarów, w tym kulturę (8 realizacji), funkcje mieszane (6), edukację (5), krajobraz (4), domy jednorodzinne (3) oraz sport i rekreację (3), a także m.in. mieszkalnictwo zbiorowe, infrastrukturę, planowanie urbanistyczne, ochronę zdrowia, obiekty przemysłowe, społeczne i handlowe. Wśród zakwalifikowanych prac znalazło się 21 realizacji modernizacyjnych i rewitalizacyjnych, 17 nowych budynków oraz 2 rozbudowy. 23 projekty powstały na zamówienie publiczne, 12 dla inwestorów prywatnych, a 5 w formule partnerstwa publiczno-prywatnego.
Przeważają modernizacje i rewitalizacje
Ze względu na swój prestiż Nagroda Unii Europejskiej im. Miesa van der Rohe odgrywa dziś w dużej mierze rolę wskaźnika dominujących kierunków w architekturze. Shortlista pokazuje, na jakie zjawiska jury chce zwrócić szczególną uwagę. W tym kontekście istotne stają się dane liczbowe.
Spośród 40 zakwalifikowanych realizacji aż 21 stanowią modernizacje i rewitalizacje, co może świadczyć o przesuwaniu akcentu z nowych inwestycji na pracę z istniejącą tkanką. Przewaga tego typu projektów wskazuje na rosnące znaczenie przedłużania życia budynków jako odpowiedzi na kryzysy środowiskowe, ekonomiczne i przestrzenne. Znajdywanie sposobów na adaptację obiektów do nowych funkcji i na ponowne użycie materiałów przestają być działaniami jednostkowymi, a stają się elementem szerszej zmiany sposobu myślenia o architekturze. Można odnieść wrażenie, że to właśnie na poszukiwanie takich rozwiązań jury szczególnie skierowało uwagę.
Nowe życie na starych materiałach: Thoravej 29 w Kopenhadze
Jedną z takich nominacji jest Thoravej 29 w Kopenhadze (proj. pihlmann architects), która jest realizacją dobrze znaną redakcji „Architektury-murator”. Pisaliśmy o niej wielokrotnie, zaś autor projektu - Søren Pihlmann – gościł w grudniu na gali naszego konkursu ŻYCIE W ARCHITEKTURZE.
Thoravej 29 jest niezwykłym przykładem tego, że można przekształcić niefunkcjonującą fabrykę z 1967 roku w publiczne centrum sztuki i życia społecznego, przy czym 95% materiałów pozostawić na miejscu. W szybko zmieniającej się dzielnicy Kopenhagi dawniej zamknięty budynek został otwarty na ulicę, jednocześnie umożliwił wprowadzenie nowych funkcje. Dzięki zachowaniu i przestawieniu elementów z betonu, cegły i drewna pierwotny charakter obiektu wciąż jest widoczny, podczas gdy jego wyraz przestrzenny uległ radykalnej reinterpretacji. Nakładające się funkcje zostały zaprojektowane tak, aby maksymalnie wykorzystać ograniczoną kubaturę budynku, czyniąc go centrum społecznej wymiany energii. Są więc tu: galerie, pracownie, sale warsztatowe, biura oraz kawiarnia.
Podstawę projektu stanowi przebudowa betonowej konstrukcji obłożonej cegłą. Strategia była prosta: najpierw zachować, następnie ponownie użyć, a recykling zastosować tylko wtedy, gdy wnosi on realną wartość. Istniejący budynek potraktowano więc jak bank materiałów – elementy demontowano, składowano na miejscu i przypisywano nowym funkcjom. Płyty betonowe cięto i przechylano, tworząc schody i meble, elewacje przekształcano w nawierzchnie, a elementy drewniane i metalowe ponownie wykorzystywano jako część wyposażenia. Nowa elewacja od strony zamkniętego dziedzińca poprawia efektywność energetyczną bez naruszania oryginalnej struktury. Choć działania te były kosztowne finansowo - ale nie środowiskowo - ze względu na wymagane rzemiosło i specjalistyczną wiedzę wydatki zrównoważono poprzez stosowanie standardowych komponentów i ograniczenie obróbki zarówno elementów istniejących, jak i nowych. To, co wcześniej było niepożądane w publicznym odbiorze, teraz zostało zdefiniowane jako nowa estetyka. Co więcej, odsłonięte detale i trwałe powierzchnie minimalizują potrzebę konserwacji i umożliwiają przyszłe adaptacje.
Słowacka szkoła na nowe czasy
O tym, że obecnie boleśnie mierzymy się z pustoszeniem szkół, pisała niedawno na łamach „Architektury-murator” Dorota Sibińska. Trend ten dotyczy nie tylko naszego polskiego podwórka i naszych tysiąclatek. Dlatego takie realizacje, jak przebudowa szkoły podstawowej w Bernolákovie na Słowacji, koło Bratysławy (proj. BAKYTA ARCHITEKTI.), prezentujemy z przyjemnością. Tym bardziej że oprócz rozbudowania dotychczasowych funkcji zadaniem projektantów było również stworzenie zaplecza do aktywności sportowych dla szkoły, a także lokalnej społeczności.
Wieś składa się z obiektów publicznych, takich jak biblioteka, ratusz i stara szkoła. Kampus szkolny zlokalizowano na skraju jej centrum, w sąsiedztwie typowej zabudowy jednorodzinnej. Nietypowym rozwiązaniem było to, że nowa inwestycja wprowadzała duże kubatury, które kontrastowały z drobną zabudową, dlatego bryły zagłębiono w terenie, dodatkową maksymalizacji wolnej, zielonej przestrzeni przed południowymi elewacjami.
Kompozycja w kształcie litery L, utworzona przez nową bryłę wraz z istniejącą szkołą, stworzyła nową przestrzeń publiczną – park z placem zabaw. Formę pawilonu oparto na prostym układzie z przestronnym korytarzem i salami lekcyjnymi. Do prostopadłościanu dodano dwie mniejsze bryły: stołówkę oraz pomieszczenia dla nauczycieli. Korytarz pełni funkcję przestrzeni wspólnej dla uczniów podczas przerw, a także szatni. Poziomy świetlik pomiędzy salami a korytarzem umożliwia wnikanie do klas popołudniowego światła. Sala wielofunkcyjna również zlokalizowana jest w północnej części działki, dzięki czemu część południowa pozostaje wolna i przeznaczona pod zieleń. Salę połączono z pawilonami szkolnymi podziemnym korytarzem, co wyeliminowało bariery na poziomie terenu – cały zespół jest w pełni otwarty dla mieszkańców, także zielony dach oraz umieszczony na nim plac zabaw.
Nowe budynki powstały w technologii żelbetowego szkieletu o elastycznym układzie. Ściany wewnętrzne nie są nośne, co w przypadku szkoły może uchodzić za praktyczne rozwiązaniem. Ponieważ bryła sali jest odrębna, jej elewacja ma inny, industrialny charakter – wykonano ją z blachy falistej. Dach wykonano z drewnianych wiązarów i pokryto dachówką – podobnie jak w budynku oryginalnym, z którego przejęto kwestie formalne i materiałowe, w szczególności charakterystyczne grupy trzech okien oraz tradycyjny tynk. Intencją było, aby szkoła sprawiała wrażenie spokojnej i była pozbawiona modnych gestów – znów jak stary budynek, ale jednocześnie była czytelna współcześnie dzięki użytym detalom. Wszystkie materiały sali pozostawiono w ich naturalnych kolorach i fakturach.
Od sacrum do profanum
Choć polscy architekci, jak Piotr Grochowski, przyzwyczaili nas do tego, aby oszczędnie dysponować zabytkową tkanką budynku, to przykład z Bolonii wydaje się dość frapujący. Podczas renowacji dawnego kościoła San Barbaziano architekci z biura Studio Poggioli zachowali bowiem jego tożsamość ruiny, łącząc restaurację konserwatorską ze współczesnymi dodatkami. Zlokalizowany w historycznym centrum Bolonii kościół z 1608 roku, autorstwa Pietra Fioriniego, przez wieki przechodził liczne przekształcenia: był m.in. stodołą, magazynem wojskowym, warsztatem samochodowym, parkingiem. Dziś przestrzeń ponownie służy społeczności jako autentyczny obiekt kultury, po adaptacji.
Inwestor – Ministerstwo Kultury Włoch – wymagał zachowania czasowych warstw bez fałszowania historii, odsłonięcia oryginalnych materiałów oraz ponownego powiązania budynku z miastem. Dzięki archiwalnym badaniom i analizie stratygraficznej zidentyfikowano pierwotną cegłę i piaskowiec. Usunięto jedynie elementy naruszające czytelność całości, jednocześnie eksponując wewnętrzne nawarstwienia. Otwory stały się konceptualnym rdzeniem projektu: linearne okna z cortenu i polerowanego mosiądzu odwołują się do przemysłowego dziedzictwa, tworząc kontrast z współczesnością. Przeszklone portale budują dialog wnętrza z zewnętrzem. Wejścia boczne – poprzez mosiężne drzwi i monolityczne schody – zyskały równą rangę, podkreślając otwarty charakter obiektu.
Czytaj także: Otulony betonową łupiną cieniutką jak tkanina, nie ma żadnych filarów ani podpór. Zaprojektowali go młodzi architekci
Działania konserwatorskie polegały na usunięciu warstw cementu i odsłonięciu oryginalnej cegły oraz piaskowca. Zewnętrzne powierzchnie ścian pokryto lazurą, która z upływem czasu i pod wpływem czynników atmosferycznych nada elewacji większą żywotność i autentyczność. Nowe elementy, jak już wspomniano, zostały wykonane ze stali cortenowej oraz polerowanego mosiądzu: naturalna patyna tych materiałów wymaga minimalnej konserwacji, zapewniając jednocześnie kolorystyczną harmonię. Rampa wejściowa została odbudowana z monolitu kamienia piasentina, podzielonego na trójkąty w celu rozwiązania kłopotu z podwójnym spadkiem budynku względem ulicy. Izolowane ramy okienne poprawiają parametry termiczne i ograniczają zużycie energii. Co ważne, ograniczona liczba nowych materiałów, lokalne rzemiosło czy trwałe wykończenia zminimalizowały koszty modernizacji. Oszczędność widoczna jest również w bieżącej konserwacji: powierzchnie metalowe wymagają przecież jedynie czyszczenia wodą i neutralnymi detergentami, pozwalając czasowi i pogodzie naturalnie kształtować ich patynę.
Czeska zrobotyzowana struktura
O projekcie wielofunkcyjnej sali w Cesarskich Łaźniach w Karlowych Warach (proj. Petr Hájek ARCHITEKTI.) wspominaliśmy niedawno w artykule autorstwa Tomasza Malkowskiego o konkursach architektonicznych u naszych sąsiadów. Projekt zyskał najwyższe uznanie międzynarodowego jury Czeskiej Nagrody Architektury (Česká cena za architekturu – CCZA), organizowanej od 2016 roku przez Czeską Izbę Architektów.
Gdy biuro Petr Hájek ARCHITEKTI. dołączyło do projektu, renowacja Cesarskich Łaźni była już w toku, jednak budynek nie miał jeszcze określonej funkcji. Projekt nadał zabytkowi nowe znaczenie. Pierwotny plan 600-miejscowej sali koncertowej, niemożliwy do zrealizowania w delikatnej strukturze obiektu, został przekształcony w salę na 300 miejsc. Obecnie jest to siedziba Orkiestry Filharmonii oraz Międzynarodowego Festiwalu Filmowego.
XIX-wieczny zabytek kultury (proj. Fellner & Helmer) odrodził się jako centrum kultury, ale w zadziwiającej formie. Bo oto w centralnym atrium, niegdyś wypełnionym ruchem maszyn torfowych, obecnie unosi się nowa autonomiczna, zrobotyzowana struktura oparta na sześciu stalowych nogach. Zmontowana przez otwór dachowy, niczym statek w butelce, tworzy odwracalną, wielofunkcyjną salę, której charakter akustyczny, przestrzenny i wizualny dostosowuje się do prezentowanej formy sztuki – muzyki, teatru, filmu czy tańca. Wszystkie elementy ruchome (silniki, wysuwane platformy, kurtyna akustyczna i obrotowe panele) zaprojektowano z myślą o trwałości i możliwości recyklingu. Modułowy system minimalizuje odpady i zużycie energii dzięki wspólnym napędom i efektywnym mechanizmom. Nawet dźwig montażowy został przekształcony w mobilny most sceniczny. W kolejnym etapie inwestycji mają być zainstalowane nowe organy. Ostatecznie całkowicie odwracalna i dopracowana technicznie interwencja przekształciła dotąd pasywny zabytek w żywy instrument życia kulturalnego miasta.
Tylko dwie nominacje dotyczą mieszkalnictwa zbiorowego
Poza dominującą ilością rewitalizacji, adaptacji i modernizacji w oczy rzuca się jeszcze jeden fakt. To, że 23 z 40 wyróżnionych w konkursie realizacji powstały na zamówienie publiczne, wskazuje na koncentrację na architekturze przeznaczonej dla szerokiego grona użytkowników, a nie na projektach prywatnych o ograniczonym znaczeniu społecznym.
Jednocześnie uderzające jest to, że jedynie dwa projekty na shortliście dotyczą budownictwa mieszkaniowego zbiorowego – 56 Social Dwellings w Arpajon i GREENH@USE 140 Social Housing w Barcelonie. Pozostałe realizacje to głównie obiekty kultury, edukacji i sportu, często pełniące funkcję reprezentacyjną i wizerunkową, podczas gdy to architektura mieszkaniowa odpowiada na najbardziej podstawowe zadanie architektury, jakim jest zapewnienie schronienia. Ta dysproporcja była widoczna już na etapie nominacji – spośród 410 zgłoszonych realizacji jedynie około dziesięciu procent stanowiły projekty mieszkaniowe. Więcej na ten temat pisał Tomasz Malkowski w tekście "Kryzys, który staje się motorem do zmian".
Mieszkalnictwo socjalne na kilku poziomach: przykład z Francji
Jedną z dwóch nominowanych realizacji, która reprezentuje w zestawieniu budownictwo mieszkalne zbiorowe, jest 56 Social Dwellings w Arpajon.
Zespół 56 mieszkań socjalnych, sklepów oraz sal warsztatowych w północnej Francji (proj. Jean et Aline Harari architects) przywołuje skojarzenia rodem ze średniowiecznych miasteczek. Tymczasem ta mieszana zabudowa z cegły i drewna łączy kilka rodzajów obiektów odpowiadających całkiem współczesnym potrzebom mieszkańców. Na inwestycje składają się: 22 dwupoziomowe mieszkania typu split-level, jedno duże mieszkanie dziesięciopokojowe, trzy jednostki dwupoziomowe oraz 15 mieszkań rozmieszczonych wokół łączącej je alejki i ogrodu, a także 15 domów-patii znajdujących się w dolnej części kompleksu. Takie rozwiązanie było możliwe dzięki łagodnie opadającej formie działki o osi północ–południe, która choć leży w nowej dzielnicy przemysłowej miasta, to jednocześnie zapewnia szeroką panoramę na zalesione wzgórza.
Układ funkcji jest dość czytelny. Częściowo podziemny parking oraz parter zajęty przez lokale handlowe tworzą podstawę dwóch głównych budynków, zwieńczonych dwupoziomowymi mieszkaniami typu split-level. Pomiędzy dolną i górną ulicą zlokalizowane są domy tarasowe z jednopoziomowymi patio, rząd domów w kształcie litery L oraz sekwencja kolejnych tarasowych mieszkań zbudowanych w układzie „głowa do ogona”. Od zachodu trzykondygnacyjny budynek zamyka centralny ogród.
Co ciekawe, wśród rozwiązań odbiegających od zapisów planistycznych znalazła się decyzja o niedopuszczeniu do serca założenia ruchu samochodowego. Wszystkie mieszkania mają więc miejsca parkingowe na jego obrzeżach, pod budynkami wielorodzinnymi. Domy-patia, wybudowane tyłem do siebie w celu zapewnienia intymności prywatnych ogrodów, pozwoliły na wykorzystanie centralnej części działki. Zabudowania dostępne poprzez proste zewnętrzne klatki schodowe wyeliminowały potrzebę instalacji wind.
Na głównej konstrukcji budynków – nośnych ścianach i stropach z żelbetu – obudowę stanowi ściana dwuwarstwowa łącząca szkielet drewniany z rozproszoną izolacją oraz ręcznie formowaną, pełną cegłą. Domy wzniesiono w całości w konstrukcji drewnianej. Od strony ogrodów patia obłożone są drewnem daglezjowym, a ich ściany zewnętrzne wykonano z tej samej cegły co pozostałe budynki. Dachy mają konstrukcję drewnianą, pokrytą ceramiczną dachówką w domach oraz cynkową blachą w pozostałych budynkach. Stolarka zewnętrzna wykonana jest z dębu i wyposażona w niskoemisyjne potrójne przeszklenia, a okiennice zrobiono z drewna daglezjowego. Centralny ogród, częściowo zagospodarowany jako warzywniak, pełni również funkcję zbiornika retencyjnego. Ogrzewanie zapewnia kocioł na biomasę drzewną.
Efektem jest wyraźnie rozpoznawalna enklawa mieszkaniowa, charakteryzująca się konsekwentnym użyciem litej cegły oraz ręcznie wytwarzanych płytek w czerwono-ochrowej tonacji.
Pełna lista 40 realizacji. To one zawalczą w konkursie
- Public Swimming Pool Großfeldsiedlung, Wiedeń, Austria, illiz architektur
- Charleroi Palais des Expositions, Charleroi, Belgia, AgwA / architecten jan de vylder inge vinck
- Abby Kortrijk, Kortrijk, Belgia, Barozzi Veiga / Tab Architects
- USquare Feder, Ixelles (Bruksela), Belgia, Callebaut Architecten / BC architects & studies / evr-Architecten / VK architects+engineers
- Gruž Market in Dubrovnik, Dubrownik, Chorwacja, ARP
- Double Villa Bukovac, Zagrzeb, Chorwacja, njiric+ arhitekti
- Multifunctional Hall in Imperial Spa, Karlowe Wary, Czechy, Petr Hájek ARCHITEKTI
- Thoravej 29, Kopenhaga, Dania, pihlmann architects
- Grønningen-Bispeparken, Kopenhaga, Dania, SLA
- Masterplan for Carlsberg Byen, Kopenhaga, Dania, entasis
- Centre for Health, Kopenhaga, Dania, Dorte Mandrup
- Tammela Stadium, Tampere, Finlandia, JKMM Architects
- Multi-Service Cultural Centre Le Foirail, Laguiole, Francja, Betillon & Freyermuth / Crypto Architectes
- Lot 8, LUMA Arles – Renovation of Le Magasin Électrique, Arles, Francja, Atelier Luma / BC architects & studies / Assemble
- Josephine Baker – Marie-José Pérec Sports and Cultural Centre, La Bouëxière, Francja, onze04
- M37 House in Contis, Lit-et-Mixe, Francja, BAST / LITTORAL
- Third Place Flow, Vannes, Francja, Office Zola architectes
- 206 Lafayette, Paryż, Francja, DATA Architectes / THINK TANK architecture
- Seed School: Growing Schools from Rammed Earth, Wood, and Recycled Concrete, Châtenay-Malabry, Francja, a+ samueldelmas architectes urbanistes
- 56 Social Dwellings, Arpajon, Francja, Jean et Aline Harari architectes
- School of Music, Dance and Theater, Sallanches, Francja, LINK architectes / Doucerain Lièvre Delziani Architectes
- The Dryer Workshop, Debreczyn, Węgry, dmb műterem
- Bicocca Superlab, Mediolan, Włochy, BALANCE ARCHITETTURA
- The Project of Time – Restoration of the Former Church of San Barbaziano, Bolonia, Włochy, Studio Poggioli
- Stasys Museum, Panevėžys, Litwa, IMPLMNT Architects
- Čoarvemátta – Sámi Theater, High School and Reindeer Herding School, Kautokeino, Norwegia, 70°N arkitektur / Joar Nango / Snøhetta
- Sundshopen – Norwegian Scenic Routes, Sømna, Norwegia, Rever & Drage Architects
- Warsaw Uprising Mound (Park Akcji „Burza”), Warszawa, Polska, TopoScape / Archigrest
- Graça Funicular, Lizbona, Portugalia, Atelier Bugio
- Extension of a Primary School – New School Pavilion and Multipurpose Hall, Bernolákovo, Słowacja, BAKYTA ARCHITEKTI
- Temporary Spaces for Slovenian National Theatre Drama, Lublana, Słowenia, Vidic Grohar Arhitekti
- Rehabilitation of Vapor Cortès – Prodis 1923, Terrassa, Hiszpania, H ARQUITECTES
- Interventions in the Monastery of Santa Maria de Sijena, Villanueva de Sigena, Hiszpania, Pemán y Franco / Sebastián Arquitectos
- 10K House, Barcelona, Hiszpania, TAKK / Mireia Luzárraga + Alejandro Muiño
- Round About Baths, Logroño, Hiszpania, Leopold Banchini Architects
- DH Ecoenergy Plant #1, Palencia, Hiszpania, FRPO Rodríguez & Oriol
- GREENH@USE 140 Social Housing in 22@ BCN, Barcelona, Hiszpania, peris+toral.arquitectes
- Plaça Major – Public Space. Heritage, Housing and Urban Life, Olot, Hiszpania, Un Parell d’Arquitectes / Pep de Solà-Morales / Quim Domene
- Stjärnorp Castle Ruin, Linköping, Szwecja, Wikerstål Arkitekter / Tengbom Arkitekter
- Land of Wells, Kébili Governorate, Tunezja, Collective Bled el Abar
