Domy, które pragnęły stanąć na Marsie, ale trafiły do serca Holandii. Kosmiczne osiedle Bolwoningen w 's-Hertogenbosch

Ich autor, Dries Kreijkamp, nie projektował tu efektownej dekoracji dla przedmieścia, lecz próbował zbudować alternatywną typologię mieszkania społecznego: prefabrykowanego, kompaktowego, energetycznie racjonalnego i możliwego do szybkiej produkcji. W holenderskiej historii architektury projekt funkcjonuje dziś jako ostatnia, wyjątkowo rozpoznawalna realizacja programu Experimentele Woningbouw, uruchomionego w reakcji na powojenną monotonię masowego budownictwa mieszkaniowego.

Adres: Bollenveld jako osobny mikrokosmos Maaspoort

Osiedle zlokalizowano w północnej części ’s-Hertogenbosch, w powstającej od lat 70. dzielnicy Maaspoort, na wydłużonym terenie pomiędzy pasmem zieleni, wodą i konwencjonalną zabudową mieszkaniową. W katalogach architektonicznych podawany jest adres Bollenveld, Maaspoort, Den Bosch, z projektem rozpoczętym w 1978 roku i ukończonym w 1984 roku, przy czym lokalne źródła dziedzictwa doprecyzowują, że budowa ruszyła w styczniu 1984 roku, pierwsi mieszkańcy wprowadzili się po około pół roku, a wszystkie 50 domów było gotowych na początku 1985 roku.

Modernistyczne stacje paliw, które powstały w nazistowskich Niemczech

Geneza Bolwoningen nie zaczyna się od futurystycznej fascynacji formą, lecz od problemu społecznego: powojenny wzrost ludności i deficyt mieszkań wymuszały szybkie, tanie i powtarzalne budowanie, ale produkowane w ten sposób dzielnice coraz częściej krytykowano za schematyzm, brak zróżnicowania typologicznego i niską jakość środowiska zamieszkania. W 1968 roku minister budownictwa mieszkaniowego Wim Schut uruchomił środki na eksperymentowanie z innymi formami domu, modelami sąsiedztwa i układami przestrzennymi, aby przełamać monotonię prefabrykowanych bloków i osiedli o powtarzalnym układzie.

Program społeczny: eksperyment jako narzędzie polityki mieszkaniowej

Program Experimentele Woningbouw nie był marginalną zabawą formalną, lecz instrumentem holenderskiej polityki mieszkaniowej i odnowy środowiska zamieszkania. RCE, czyli Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, opisuje go jako reakcję na wielkoskalowe, monotonne powojenne dzielnice, w wyniku której w Holandii powstało około 10 tys. mieszkań z predykatem „eksperymentalne”. Nowe rozwiązania mogły dotyczyć samego mieszkania, formy zamieszkiwania i organizacji otoczenia, a inicjatywy zgłaszali architekci, urbaniści oraz inwestorzy.

Michele de Lucchi. Kapliczka zaginiona w Alpach

Istotą programu było stworzenie realnej przestrzeni dla prototypowania: projekty z predykatem Experimentele Woningbouw mogły otrzymywać dodatkową dotację ponad standardowe mechanizmy finansowania budownictwa społecznego, a także uzyskać kontrolowane odstępstwa od ówczesnych wymagań technicznych, o ile zachowywały rozsądny poziom wykonalności i zamieszkiwalności. W przypadku Bolwoningen ten aspekt jest kluczowy, ponieważ sferyczna skorupa, nietypowa organizacja przekroju i kompaktowa powierzchnia użytkowa nie mieściły się w logice typowego rzutu mieszkania czynszowego.

Bolwoningen były projektowane jako niewielkie jednostki dla jedno- lub dwuosobowych gospodarstw domowych, a więc dla grupy, której znaczenie w polityce mieszkaniowej rosło wraz ze zmianą struktury demograficznej i odchodzeniem od modelu standardowej rodziny nuklearnej. Dokumentacja konserwatorska ’s-Hertogenbosch określa je jako alternatywę dla dyskutowanych wówczas jednostek HAT, przeznaczonych dla samotnych osób i par. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych materiałów oraz prefabrykacji Kreijkamp chciał ograniczyć koszty i uczynić formę sferyczną realną w segmencie społecznego najmu, a nie w niszy prywatnych domów eksperymentalnych.

Urbanistyka: enklawa, nie osiedle-ogrodzenie

Zespół nie tworzy klasycznego kwartału, dziedzińca ani szeregu domów, lecz krajobrazową enklawę: 50 autonomicznych obiektów rozproszonych wśród zieleni, ścieżek i niskiej roślinności, w bezpośredniej relacji z wodą. Plan Maaspoort oparto na strukturze „lobów” wokół Noorderplas, a Bolwoningen umieszczono na wydłużonym pasie między dzielnicami Maasstroom i Lokeren. W ujęciu urbanistycznym osiedle działa więc jako zielona membrana i wizualna cezura między sąsiedztwami, a nie jako zamknięty kompleks mieszkaniowy.

Most Kłodny w Szczecinie. Projekt, który budzi wiele kontrowersji

W dokumentacji uzasadniającej wpis na miejską listę zabytków podkreślono, że domy ustawiono w pięciu grupach, na trójkątnych działkach, z układem ścieżek pomiędzy nimi. Każda jednostka jest wolnostojąca, ale dystanse między kulami są niewielkie; powstaje zatem hybryda intensywności i separacji, w której dom ma własny mikroteren, lecz nie tworzy typowego ogrodu frontowego czy tylnego. Ta logika planu pozwala czytać Bollenveld jako eksperyment w zakresie „ensemblewaarde” — wartości zespołowej — gdzie architektura, park, woda i sposób parcelacji są nierozdzielne.

Relacja prywatne–wspólne: bliskość bez klasycznego dziedzińca

ArchDaily zwraca uwagę, że domy są połączone diagonalnymi ciągami pieszymi i ustawione blisko siebie, ale funkcjonują jako dyskretne, osobne jednostki, bez wspólnego dziedzińca czy formalnie zaprojektowanych miejsc sąsiedzkiej integracji. To odróżnia Bolwoningen od wielu eksperymentów lat 70., w których wspólnotowość projektowano przez tarasy, galerie, przekryte ulice lub podniesione platformy. U Kreijkampa wspólnotę tworzy przede wszystkim pejzaż i powtarzalność form, natomiast codzienna prywatność jest chroniona przez orientację okien, roślinność oraz brak bezpośrednich osi wglądu.

Architektoniczny uścisk dłoni nad rzeką Detroit

Pojedyncza bolwoning składa się z dwóch zasadniczych elementów: cylindrycznej podstawy oraz osadzonej na niej sferycznej skorupy mieszkalnej. W trzonie znajduje się wejście, przestrzeń techniczna, magazynowa i komunikacyjna, natomiast w kuli rozmieszczono poziomy mieszkalne. ArchDaily opisuje tę strukturę jako połączenie cylindrycznej bazy z samonośną, trzykondygnacyjną sferą, spiętą spiralną komunikacją pionową; lokalne katalogi architektoniczne precyzują, że kula ma średnicę około 5,5 m, a cylinder około 3,2 m.

Konstrukcja: skorupa z nowoczesnego kompozytu mineralnego

Najbardziej interesujący jest nie sam kształt, lecz jego technologiczne uzasadnienie. Zastosowano wówczas nowatorski materiał określany w dokumentacji jako Polymeren Glasvezel Versterkt Cement, czyli polimerowy cement zbrojony włóknem szklanym, oraz prefabrykowany żelbet w części trzonu i elementach komunikacji. Każda kula była wykonywana z dwóch półsfer, z izolacją w przegrodzie, a cały dom oparto na prefabrykowanej żelbetowej podstawie. Taki układ dawał lekką obudowę, powtarzalność produkcyjną i możliwość seryjnego montażu, co miało zasadnicze znaczenie dla ekonomiki społecznego najmu.

Kościół, który raz jest, a raz go nie ma

Choć Bolwoningen często odbiera się jako obiekty niemal mobilne, w rzeczywistości ich posadowienie i struktura były projektowane jako pełnoprawne budynki mieszkalne. Dokumentacja konserwatorska wskazuje na fundamentowanie każdej jednostki na trzech palach, z pierścieniem fundamentowym i prefabrykowanym betonowym trzonem, na którym mocowano dolną półsferę. Masa pojedynczego domu wynosiła około 1250 kg, co w zestawieniu z konwencjonalną kubaturą mieszkaniową jest wartością bardzo niską, ale technicznie mówimy o systemie prefabrykowanym trwale związanym z konkretnym układem urbanistycznym.

Przekrój: mieszkanie organizowane pionowo

Wnętrze jest właściwie sekwencją półpoziomów, a nie kondygnacją w klasycznym sensie. Od wejścia w betonowym trzonie przechodzi się ku części sypialnej w dolnej partii kuli, następnie ku poziomowi sanitarnemu z toaletą i prysznicem, a najwyżej do przestrzeni dziennej z kuchnią. Taka dyspozycja sprawia, że rzut podporządkowany jest geometrii przekroju: ściana nie jest płaszczyzną dla mebli, lecz ciągłą krzywizną, a funkcje muszą lokować się tam, gdzie średnica kuli zapewnia odpowiednią szerokość, wysokość i doświetlenie.

Powierzchnia: mikromieszkanie przed erą „tiny houses”

Standardowa powierzchnia jednostki wynosi około 55 m², przy czym katalog Architectuur.ORG podaje 35 m² brutto powierzchni podłogi i 125 m³ kubatury, a inne źródła architektoniczne odnoszą się do 55 m² jako całkowitej przestrzeni użytkowej projektu. Niezależnie od sposobu liczenia, bolwoning pozostaje kompaktową jednostką mieszkalną, której ergonomia wynika z maksymalnego wykorzystania kubatury, a nie z elastyczności typowego prostokątnego rzutu. Z dzisiejszej perspektywy łatwo ją wpisać w dyskusję o mikrodomach, choć powstała z innych przesłanek: jako eksperyment społeczno-techniczny w warunkach deficytu mieszkań.

Przebudowa placu Narutowicza w Warszawie. Wstyd?

Światło: okno jako porthole i element kompozycji powłoki

Charakterystyczne okrągłe okna są nie tylko znakiem rozpoznawczym elewacji, lecz także konsekwencją pracy ze skorupą. Największe przeszklenia mają średnicę około 1,2 m i są rozmieszczone przede wszystkim na poziomie dziennym, gdzie zapewniają panoramiczny widok oraz intensywne doświetlenie przestrzeni livingu z otwartą kuchnią. Mniejsze okna obsługują poziomy pośrednie i sanitariat. Z punktu widzenia architekta detal ten jest kluczowy: zamiast fasady komponowanej pionami i poziomami mamy perforowaną powłokę, w której każde przebicie jest lokalnym zdarzeniem konstrukcyjno-technicznym.

Energetyka: geometria sfery jako argument racjonalny

Kreijkamp uzasadniał kulę nie tylko poetycko, ale także fizycznie: sfera zapewnia korzystny stosunek objętości do powierzchni zewnętrznej, co teoretycznie ogranicza straty ciepła przez obudowę. Lokalne źródła dziedzictwa podają, że projektant traktował kulę jako formę idealną i pierwotną, a zaokrąglona obudowa miała sprzyjać energooszczędności; Architectuur.ORG dopowiada, że wybór formy wynikał z dążenia do największej możliwej kubatury przy najmniejszej powierzchni przegrody. To myślenie jest bliskie inżynierskiej logice współczynnika A/V, choć w praktyce jakość energetyczna zależała również od detalu okiennego, izolacji, szczelności i utrzymania powłoki.

Prefabrykacja: eksperyment produkcyjny, nie rzeźba jednostkowa

Dla Kreijkampa sfera miała sens tylko wtedy, gdy można ją było powielać. Źródła wskazują, że elementy przygotowywano prefabrykacyjnie, a montaż pojedynczej jednostki mógł być bardzo szybki; ArchDaily podaje nawet możliwość złożenia domu z prefabrykatów w ciągu jednego dnia. Miejska dokumentacja konserwatorska akcentuje, że zastosowanie materiału P/GVC umożliwiło produkcję na większą skalę i redukcję kosztów, a więc przeniesienie idei z poziomu eksperymentu artystycznego do obszaru budownictwa mieszkaniowego.

Detale eksploatacyjne: utopia konfrontowana z wodą, brudem i konserwacją

Jak wiele eksperymentów technologicznych, Bolwoningen szybko ujawniły napięcie między wizją a utrzymaniem. Erfgoed ’s-Hertogenbosch odnotowuje problemy z przeciekami i zabrudzeniem zewnętrznej powłoki, rozwiązane później m.in. przez zastosowanie dodatkowej warstwy ochronnej i regularne malowanie. Dokumentacja konserwatorska wspomina również o późniejszych wymianach kuchni i okrągłych ram okiennych, warstwie włóknistego papieru zastosowanej z powodu zarysowań skorupy oraz dobudowanych w 2010 roku niewielkich schowkach przy trzonach.

Ergonomia: krzywizna jako wyzwanie dla codzienności

Radykalna forma nie pozostaje neutralna wobec użytkownika. Okrągłe ściany utrudniają ustawienie standardowych szaf, regałów i łóżek, a wieszanie obrazów czy półek wymaga niestandardowych rozwiązań. Lokalne opracowania zwracają uwagę, że mieszkańcy muszą wykazywać się dużą kreatywnością w aranżacji, mimo że zyskują rzadki w segmencie najmu społecznego komfort wolnostojącego domu w zieleni, z widokiem na wodę. W tym sensie Bolwoningen są mieszkaniami „projektowanymi do zamieszkania”, ale nie „przezroczystymi” użytkowo: forma stale przypomina o swojej obecności.

Architektoniczna recepcja: ikona, lecz nie prototyp masowej przyszłości

Bolwoningen nie stały się początkiem masowej produkcji domów-sfer, choć Kreijkamp wyobrażał sobie rozwijanie systemu: łączenie kul, indywidualne wyposażenie, wersje mobilne, a nawet warianty pływające. ArchDaily podkreśla, że jego wizja nie została w pełni zrealizowana, a projekt pozostał raczej osobnym epizodem w historii radykalnych eksperymentów niż nowym standardem budownictwa prefabrykowanego. Powody są czytelne: ograniczenia ergonomiczne, wymagające detale, koszty utrzymania nietypowej powłoki i trudność adaptacji systemu do bardziej zróżnicowanych modeli gospodarstwa domowego.

Ochrona: post-65 jako dziedzictwo, a nie ciekawostka

W 2021 roku Bolwoningen wpisano na miejską listę zabytków ’s-Hertogenbosch jako unikatowy przykład eksperymentalnej architektury mieszkaniowej lat 80. oraz dziedzictwa okresu Post-65. W uzasadnieniu wskazano wartości architektoniczne, urbanistyczne, konstrukcyjne, artystyczne i kulturowe, a także znaczenie osiedla jako ostatniego przejawu programu Experimentele Woningbouw i przykładu budownictwa społecznego wspieranego dotacją. Wpis oznacza ochronę przed rozbiórką i ogranicza swobodę przebudów, przesuwając osiedle z kategorii „dziwnego eksperymentu” do kategorii świadomie chronionego dziedzictwa późnego modernizmu i kontrkulturowej polityki mieszkaniowej.

Dries Kreijkamp: artysta, projektant, konstruktor idei

Dries Kreijkamp, właściwie André Peter Arnold Kreijkamp, urodził się w Tegelen w 1937 roku i zmarł w Vlijmen w 2014 roku. Źródła opisują go jako artystę, rzeźbiarza, projektanta przemysłowego, muzyka i architekta, co dobrze tłumaczy niejednoznaczny status Bolwoningen: to jednocześnie projekt mieszkaniowy, eksperyment technologiczny i rzeźbiarska hipoteza o życiu w organicznej geometrii. W 1964 roku pracował w Królewskiej Holenderskiej Hucie Szkła w Leerdam, gdzie zajmował się kryształowymi formami kulistymi; z tej praktyki wyprowadzał przekonanie, że sfera jest najbardziej naturalną formą w przyrodzie.

Wyspy szczęścia na morzu złej urbanistyki

Główne realizacje: kariera skupiona wokół jednej obsesji formalnej. W przypadku Kreijkampa lista głównych realizacji architektonicznych nie jest długa, ale wyjątkowo spójna. W 1965 roku opracował w Danii pierwsze bolwoningen z drewna i aluminium, pod koniec lat 70. budował prototypy w pobliżu swojego domu w Vlijmen, a kulminacją jego badań był zespół 50 domów w Den Bosch. Architectuur.ORG podaje również, że plany budowy podobnych domów w Almere i Rotterdamie nie doszły do skutku. Dlatego jego najważniejszą, praktycznie jedyną szeroko znaną realizacją architektoniczną pozostaje Bollenveld — osiedle, które przejęło całą energię jego artystyczno-technicznego programu.

Źródła

Erfgoed ’s-Hertogenbosch

https://www.erfgoedshertogenbosch.nl/verhalen/bolwoningen

https://www.erfgoedshertogenbosch.nl/verhalen/virtuele-tour-bolwoning

https://www.erfgoedshertogenbosch.nl/actueel/bolwoningen-op-de-bossche-monumentenlijst

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

https://www.cultureelerfgoed.nl/documenten/2020/01/01/boek-experimentele-woningbouw-in-nederland-1968-1980

Experimentele Woningbouw

https://experimentelewoningbouw.nl/uncategorized/essay-in-de-architect-vijf-lessen-voor-experimenteren-met-sociale-woningbouw/

Bossche Encyclopedie

https://www.bossche-encyclopedie.nl/panden/documenten/bollenveld%201-50/som0800.pdf

ArchDaily

https://www.archdaily.com/593390/ad-classics-bolwoning-dries-kreijkamp

Architectuur.ORG

https://www.architectuur.org/bouwwerk/563/Bolwoningen.html

Architectuul

https://architectuul.com/architect/dries-kreijkamp

Omroep Brabant

https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/2001707/bedenker-bolwoning-dries-kreijkamp-77-overleden-in-vlijmen

Artykuł został przygotowany przy wsparciu narzędzi AI