Spis treści
Wzór do naśladowania
Na ogłoszonej niedawno shortliście EU Mies van der Rohe Award 2026 najwięcej realizacji pochodzi z Francji - prawie 1/4. Dlaczego to dla nas ważne?
Ze względu na swój prestiż Nagroda Unii Europejskiej im. Miesa van der Rohe odgrywa dziś w dużej mierze rolę wskaźnika dominujących kierunków w architekturze. Shortlista pokazuje, na jakie zjawiska jury chce zwrócić szczególną uwagę
— pisała red. Karolina Krasny, kiedy shortlistę opublikowano. Być może warto również dodać, że na 9 francuskich realizacji tylko jedna powstała w Paryżu. Dobra architektura nie ogranicza się tu do stolicy i największych miast.
Zobacz także: Stare na nowo. Wśród 40 nominowanych do nagrody im. Miesa van der Rohe 2026 królują rewitalizacje, modernizacje i adaptacje
Francja (a także Hiszpania depcząca jej po piętach z 7 realizacjami) obrała zatem kierunek, którym i my powinniśmy podążać. Na liście 40 wspaniałych Polska ma tylko jednego reprezentanta (spośród 14 nominacji) - to Park Akcji Burza zaprojektowany przez TopoScape i Archigrest, zwycięzca konkursu Życie w Architekturze.
i
Adaptacje, lokalne materiały, zmiana myślenia
Co ma Francja, czego nie mamy my? Przede wszystkim politykę architektoniczną, wyznaczającą kierunki rozwoju miast i ich przestrzeni. W Polsce jesteśmy dopiero w fazie przymiarek do jej opracowania, co postulowano od niemal 20 lat - powołano zespół ds. opracowania Polityki Architektonicznej Państwa. Rola architekta (również ta nadzorcza) jest we Francji znacznie większa, podobnie jak znaczenie zrównoważonego rozwoju i ograniczania strat środowiskowych; istotny jest również zastany kontekst historyczny nowych obiektów. Do realizacji części tych celów Francuzi dążą m.in. poprzez użycie lokalnie pozyskiwanych materiałów - rzecz wciąż w Polsce nieoczywista.
Zobacz także: Muzeum Historii Polski z nagrodą ULI Global Award for Excellence 2024. Projekt: WXCA
Francja, podobnie jak inne państwa starej Unii Europejskiej, ma też znacznie dłuższe doświadczenie rewitalizacji, a więc i adaptacji. W Polsce jest to temat relatywnie młody, a określenie rewitalizacji wciąż bywa u nas nadużywane - błędnie określa się nim remonty istniejących obiektów bez dodatkowych działań prospołecznych. W niektórych przypadkach demaskuje to brak wiedzy, w innych instrumentalizację tej kategorii np. jako części strategii marketingowej.
Adaptacji wciąż boją się polskie miasta i polscy inwestorzy. Lęk dotyczy oczywiście głównie budżetu i nieprzewidywalnych kosztów dodatkowych, wydłużającej proces współpracy z urzędem konserwatorskim czy... odbioru społecznego. Tymczasem nierzadko adaptacja jest po prostu tańsza.
Za niechlubny przykład z polskiego podwórka niech posłuży szpital w świętokrzyskich Starachowicach, przedwojenny projekt Stanisława Odyniec-Dobrowolskiego. Zorganizowano konsultacje pod kątem jego adaptacji na mieszkania socjalne, do analiz zaproszono również architektów. Koszty? Specjaliści orzekli jednoznacznie: adaptacja będzie bardziej opłacalna. Miasto zdecydowało jednak, że ogromny pustostan wyburzy, bo w adaptacji, w starym budynku, nikt przecież nie chciałby mieszkać. Rozbiórka niedługo.
Długa droga przed nami.
Tyle łyżki dziegciu. W adaptacje i nadawanie nowych funkcji jesteśmy przecież coraz lepsi, a ich dobrych przykładów również nie brakuje. Świetnych przykładów mieszkań komunalnych mamy co roku więcej, podobnie jak nowych szkół i przestrzeni wspólnych. Właśnie w tym kierunku idzie Francja, wyraźnie odważniej eksperymentując jednak z odzyskiwaniem materiałów. Ten temat w Polsce dopiero zaczyna się rozpędzać; póki co spowalniają go ograniczenia prawne.
Jakie zatem francuskie realizacje wyróżniono i za co? Przyjrzyjmy się im po kolei.
Wyróżnione francuskie szkoły
i
Szkoła w Châtenay-Malabry
- projekt: a+ samueldelmas architectes urbanistes
Szkołę i przedszkole dla 540 dzieci wybudowano na dawnych terenach uniwersyteckich z lokalnego drewna i materiałów pochodzących z rozbiórki starszych budynków, w tym 4000 ton betonu rozbiórkowego. Wzniesiony z użyciem innowacyjnych autorskich technologii recyklingu materiałów (m.in. piasku) udostępnionych do ponownego użycia przy innych realizacjach. Budynek jest pasywny, funkcjonuje w oparciu o odnawialne źródła energii. We wnętrzach postawiono na naturalne materiały i rośliny, do spędzania czasu przewidziano dziedzińce. Inwestorem jest miasto.
Szkoła muzyki, tańca i teatru w Sallanches
- projekt: LINK architectes, Doucerain Lièvre Delziani Architectes
Szkoła silnie osadzona w kontekście i tożsamości lokalnej. Kluczowy był również zrównoważony rozwój. Przy budowie użyto lokalnego drewna (konstrukcja) i cynku (pokrycie dachowe). Jednopoziomowy budynek zaprojektowano wokół patio został zaprojektowany jako narzędzie do upowszechniania dobrych praktyk i sztuki. Bryła ma balansować otwarcie na przestrzeń, relacje i krajobraz górski ze skupieniem na nauce i wyciszeniem. Zastosowano gruntowe pompy ciepła. Inwestor: miasto.
Nowe centra kultury i sportu
i
Josephine Baker - Centrum Sportu i Kultury Marie-Jose Perec w La Bouëxière
- projekt: onze04
Dwufunkcyjne centrum powstało w ramach istniejącego kompleksu, wypełniając niewykorzystaną wcześniej przestrzeń komunikacyjną. Pasaż-centrum redefiniuje ją i porządkuje. Posiada części ogrzewaną i nieogrzewaną, podzielone według funkcji. Konstrukcję budynków wykonano z drewna klejonego warstwowo. Tekstylne zadaszenie zapewnia naturalną wentylację w upały. Inwestor: gmina.
Le Foirail - Wielofunkcyjne Centrum Kultury w Laguiole
- projekt: Betillon & Freyermuth*, Crypto Architectes
Osadzone w lokalnym kontekście wielofunkcyjne centrum powstało z silnym ograniczeniem - budżetem trzech wiejskich gmin (Aubrac, Carladez, Viadène), które połączyły siły, by udźwignąć koszt i dostarczyć mieszkańcom nowoczesnej przestrzeni kulturalnej. Budynek łączący szkołę muzyczną, bibliotekę multimedialną, żłobek i przestrzeń biurową może rozwijać się wraz ze zmianami potrzeb poprzez rekonfigurację modułów - po to, by obiekt służył jak najdłużej. W razie konieczności rozbiórki, budynek można rozebrać i postawić na nowo w innym miejscu. Zaprojektowany jako maszyna, obiekt posiada autorską konstrukcję wykonaną z drewna pozyskanego zaledwie kilka kilometrów dalej. Dla architektów ważne było również, by forma centrum kultury nie zamykała się w romantycznej wiejskiej estetyce.
Rewitalizacje, adaptacje, renowacje
i
Third Place Flow (Tiers Lieu "Flow") w Vannes
- projekt: Office Zola architectes
Przy dworcu, w zaniedbanych budynkach poprzemysłowych powstała przestrzeń wielofunkcyjna nakierowana na spędzanie czasu - zarówno wolnego, jak i w pracy. Architekci musieli pogodzić zachowanie historycznej tkanki z koniecznością umocnienia konstrukcji i usunięcia starego dachu. Przestrzeń wewnątrz nastawiona jest na elastyczność i modyfikacje (wysuwany podest, przesuwalna ściana). Historyczne elementy odrestaurowano, a te rozebrane wykorzystano ponownie. W konstrukcji i wnętrzach wykorzystano lokalne drewno; prace wykończeniowe ograniczono do minimum. Pomieszczenia są naturalnie wentylowane, woda deszczowa odzyskiwana. Dominują naturalne materiały. Inwestor: SCI Pasithéa
Lot 8, LUMA Arles w Arles
- projekt: ASSEMBLE, Atelier Luma, BC architects & studies
W magazynowym budynku XIX-wiecznego dworca powstało laboratorium projektowe nastawione na zrównoważoną, zaangażowaną społecznie architekturę i wzornictwo bioregionalne. Architekci zachowali konstrukcję i ściany, a przy budowie i wykończeniu zastosowali innowacyjne rozwiązania opracowane przez Luma Foundation, inwestora, z wykorzystaniem lokalnych surowców naturalnych i odpadów (np. armaturę z soli, panele akustyczne z łusek ryżu itd.). Wszystkie lokalne surowce wykorzystane przy inwestycji pochodzą z terenów Camargue w promieniu 70 km od budynku.
Francuskie domy i mieszkania z shortlisty
i
56 mieszkań socjalnych w Arpajon
- projekt: Jean et Aline Harari architectes
Na ceglano-drewnianym osiedlu zaprojektowano dwurodzinne domy, mieszkania jedno- i dwupoziomowe oraz jeden duży apartament 10-pokojowy. W centrum - ogród z ogrodem warzywnym i zbiornikiem wody deszczowej. Na parterach dwóch bloków - lokale handlowe. Inwestor: spółka Immobilière 3F.
206 Lafayette w Paryżu
- projekt: DATA ARCHITECTES, THINK TANK architecture
Historyczny kwartał składający się z ośmiu budynków przekształcono i dogęszczono, zachowując 80% istniejącej zabudowy. Nadano im funkcje mieszkalne, biurowe i handlowe, podniesiono komfort użytkowania. Projekt oparto na adaptacji, ale również na naprawie i rozbudowie zwykłej, zróżnicowanej architektury pochodzącej z różnych przedziałów czasu. Unowocześnienia pogodzono z zachowaniem tożsamości poszczególnych budynków. Inwestor: SNC Cours Lafayette.
Dom M37 w Contis, Lit-et-Mixe
- projekt: BAST, LITTORAL
Dom powstał dla emerytowanej pary. Wtopiony w nadmorski leśny krajobraz został zaprojektowany tak, by uniknąć jakiejkolwiek wycinki drzew. Część prywatną od części do socjalizacji przedzielono przestronnym patio. Drewno, beton, szkło. Lekka i połyskująca bryła daje poczucie otwartej, tymczasem obszerne okna znajdują się wyłącznie od strony patio, gwarantując prywatność i dopływ słońca (uzupełnione przez świetliki w płaskim dachu). We wnętrzu podłogi pokrywa szare lastryko, ściany - panele ze sklejki.
Zobacz także: Architekci, którzy odmówili wycinki drzew. Zobaczcie videorelację ze spaceru po Nowym Strzeszynie w Poznaniu
i
Shortlista EUmies Awards 2026: 9 francuskich realizacji
- Multi-Service Cultural Centre Le Foirail, Laguiole, Francja, Betillon & Freyermuth / Crypto Architectes
- Lot 8, LUMA Arles – Renovation of Le Magasin Électrique, Arles, Francja, Atelier Luma / BC architects & studies / Assemble
- Josephine Baker – Marie-José Pérec Sports and Cultural Centre, La Bouëxière, Francja, onze04
- M37 House in Contis, Lit-et-Mixe, Francja, BAST / LITTORAL
- Third Place Flow, Vannes, Francja, Office Zola architectes
- 206 Lafayette, Paryż, Francja, DATA Architectes / THINK TANK architecture
- Seed School: Growing Schools from Rammed Earth, Wood, and Recycled Concrete, Châtenay-Malabry, Francja, a+ samueldelmas architectes urbanistes
- 56 Social Dwellings, Arpajon, Francja, Jean et Aline Harari architectes
- School of Music, Dance and Theater, Sallanches, Francja, LINK architectes / Doucerain Lièvre Delziani Architectes
